[26] Laelius: Vim hoc quidem est adferre. Quid enim refert qua me
ratione cogatis? cogitis certe. Studiis enim generorum, praesertim in
re bona, cum difficile est, tum ne aequum quidem obsistere.
Saepissime igitur mihi de amicitia cogitanti maxime illud
considerandum videri solet, utrum propter imbecillitatem atque
inopiam desiderata sit amicitia, ut dandis recipiendisque meritis
quod quisque minus per se ipse posset, id acciperet ab alio
vicissimque redderet, an esset hoc quidem proprium amicitiae, sed
antiquior et pulchrior et magis a natura ipsa profecta alia causa.
Amor enim, ex quo amicitia nominata est, princeps est ad
benevolentiam coniungendam. Nam utilitates quidem etiam ab iis
percipiuntur saepe qui simulatione amicitiae coluntur et observantur
temporis causa, in amicitia autem nihil fictum est, nihil simulatum
et, quidquid est, id est verum et voluntarium.
[27] Quapropter a natura mihi videtur potius quam ab indigentia
orta amicitia, applicatione magis animi cum quodam sensu amandi quam
cogitatione quantum illa res utilitatis esset habitura. Quod quidem
quale sit, etiam in bestiis quibusdam animadverti potest, quae ex se
natos ita amant ad quoddam tempus et ab eis ita amantur ut facile
earum sensus appareat. Quod in homine multo est evidentius, primum ex
ea caritate quae est inter natos et parentes, quae dirimi nisi
detestabili scelere non potest; deinde cum similis sensus exstitit
amoris, si aliquem nacti sumus cuius cum moribus et natura
congruamus, quod in eo quasi lumen aliquod probitatis et virtutis
perspicere videamur.
[28] Nihil est enim virtute amabilius, nihil quod magis adliciat ad
diligendum, quippe cum propter virtutem et probitatem etiam eos, quos
numquam vidimus, quodam modo diligamus. Quis est qui C. Fabrici, M'.
Curi non cum caritate aliqua benevola memoriam usurpet, quos numquam
viderit? quis autem est, qui Tarquinium Superbum, qui Sp. Cassium,
Sp. Maelium non oderit? Cum duobus ducibus de imperio in Italia est
decertatum, Pyrrho et Hannibale; ab altero propter probitatem eius
non nimis alienos animos habemus, alterum propter crudelitatem semper
haec civitas oderit.
[29] Quod si tanta vis probitatis est ut eam vel in iis quos
numquam vidimus, vel, quod maius est, in hoste etiam diligamus, quid
mirum est, si animi hominum moveantur, cum eorum, quibuscum usu
coniuncti esse possunt, virtutem et bonitatem perspicere videantur?
Quamquam confirmatur amor et beneficio accepto et studio perspecto et
consuetudine adiuncta, quibus rebus ad illum primum motum animi et
amoris adhibitis admirabilis quaedam exardescit benevolentiae
magnitudo. Quam si qui putant ab imbecillitate proficisci, ut sit per
quem adsequatur quod quisque desideret, humilem sane relinquunt et
minime generosum, ut ita dicam, ortum amicitiae, quam ex inopia atque
indigentia natam volunt. Quod si ita esset, ut quisque minimum esse
in se arbitraretur, ita ad amicitiam esset aptissimus; quod longe
secus est.
[30] Ut enim quisque sibi plurimum confidit et ut quisque maxime
virtute et sapientia sic munitus est, ut nullo egeat suaque omnia in
se ipso posita iudicet, ita in amicitiis expetendis colendisque
maxime excellit. Quid enim? Africanus indigens mei? Minime hercule!
ac ne ego quidem illius; sed ego admiratione quadam virtutis eius,
ille vicissim opinione fortasse non nulla, quam de meis moribus
habebat, me dilexit; auxit benevolentiam consuetudo. Sed quamquam
utilitates multae et magnae consecutae sunt, non sunt tamen ab earum
spe causae diligendi profectae.
[31] Ut enim benefici liberalesque sumus, non ut exigamus gratiam
(neque enim beneficium faeneramur sed natura propensi ad
liberalitatem sumus), sic amicitiam non spe mercedis adducti sed quod
omnis eius fructus in ipso amore inest, expetendam putamus.
[32] Ab his qui pecudum ritu ad voluptatem omnia referunt longe
dissentiunt, nec mirum; nihil enim altum, nihil magnificum ac divinum
suspicere possunt qui suas omnes cogitationes abiecerunt in rem tam
humilem tamque contemptam. Quam ob rem hos quidem ab hoc sermone
removeamus, ipsi autem intellegamus natura gigni sensum diligendi et
benevolentiae caritatem facta significatione probitatis. Quam qui
adpetiverunt, applicant se et propius admovent ut et usu eius, quem
diligere coeperunt, fruantur et moribus sintque pares in amore et
aequales propensioresque ad bene merendum quam ad reposcendum, atque
haec inter eos sit honesta certatio. Sic et utilitates ex amicitia
maximae capientur et erit eius ortus a natura quam ab imbecillitate
gravior et verior. Nam si utilitas amicitias conglutinaret, eadem
commutata dissolveret; sed quia natura mutari non potest, idcirco
verae amicitiae sempiternae sunt. Ortum quidem amicitiae videtis,
nisi quid ad haec forte vultis.
Fannius: Tu vero perge, Laeli; pro hoc enim, qui minor est natu,
meo iure respondeo.
[33] Scaevola: Recte tu quidem. Quam ob rem audiamus. Laelius:
Audite vero, optimi viri, ea quae saepissime inter me et Scipionem de
amicitia disserebantur. Quamquam ille quidem nihil difficilius esse
dicebat, quam amicitiam usque ad extremum vitae diem permanere. Nam
vel ut non idem expediret, incidere saepe, vel ut de re publica non
idem sentiretur; mutari etiam mores hominum saepe dicebat, alias
adversis rebus, alias aetate ingravescente. Atque earum rerum
exemplum ex similitudine capiebat ineuntis aetatis, quod summi
puerorum amores saepe una cum praetexta toga ponerentur.
[34] Sin autem ad adulescentiam perduxissent, dirimi tamen interdum
contentione vel uxoriae condicionis vel commodi alicuius, quod idem
adipisci uterque non posset. Quod si qui longius in amicitia provecti
essent, tamen saepe labefactari, si in honoris contentionem
incidissent; pestem enim nullam maiorem esse amicitiis quam in
plerisque pecuniae cupiditatem, in optimis quibusque honoris certamen
et gloriae; ex quo inimicitias maximas saepe inter amicissimos
exstitisse.
[35] Magna etiam discidia et plerumque iusta nasci, cum aliquid ab
amicis quod rectum non esset postularetur, ut aut libidinis ministri
aut adiutores essent ad iniuriam; quod qui recusarent, quamvis
honeste id facerent, ius tamen amicitiae deserere arguerentur ab iis
quibus obsequi nollent. Illos autem qui quidvis ab amico auderent
postulare, postulatione ipsa profiteri omnia se amici causa esse
facturos. Eorum querella inveterata non modo familiaritates exstingui
solere sed odia etiam gigni sempiterna. Haec ita multa quasi fata
impendere amicitiis ut omnia subterfugere non modo sapientiae sed
etiam felicitatis diceret sibi videri.