Teoria doboru naturalnego opiera się na czterech, podstawowych faktach:

• W każdym pokoleniu rodzi się więcej młodych niż dożywa do okresu dojrzałości i rozmnaża się.
• W związku z tym ma miejsce ciągła „walka o byt", o to które z nich przetrwają i będą miały młode.
• Organizmy w danej populacji różnią się między sobą. Te, które są lepiej przystosowane do warunków środowiska, mają większe szanse, by z tej walki wyjść zwycięsko.
• Te osobniki, które przetrwały i mają możliwość rozmnożenia się przekazują swoje korzystne cechy - które umożliwiły im dotrwanie do okresu dojrzałości i posiadanie młodych - potomstwu.

Te zaś swojemu potomstwu, które przekaże korzystne cechy swojemu potomstwu i tak dalej. Kumulowanie się tych zmian w odpowiednio długim okresie czasu może dać zaskakujące efekty. Dobór naturalny wyjaśnia zdumiewającą  różnorodność wśród żywych organizmów i ich doskonałe przystosowanie do otoczenia.

Choć Grzegorz Mendel żył w tych samych czasach co Darwin nie znano wtedy jeszcze jego prac. Darwin zauważył istnienie ewolucji, ale nie umiał wytłumaczyć jej mechanizmu. Nie wiedział dlaczego organizmy różnią się miedzy sobą i jak to się dzieje, że korzystne cechy mogą być przekazane potomstwu.