Czarnobyl w stronê Polski

CZARNOBYL W STRONÊ POLSKI

    W nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku czterysta piêædziesi±t kilometrów od granicy Polski dosz³o do najwiêkszej w dziejach katastrofy elektrowni nuklearnej. Do atmosfery zosta³a wyemitowana du¿a ilo¶æ substancji promieniotwórczych: cezu-137 i jodu-131. Chmury radioaktywne zaczê³y rozprzestrzeniaæ siê po ca³ej Europie. Polska z powodu niedu¿ej odleg³o¶ci od miejsca awarii by³a szczególnie nara¿ona na ska¿enie. Poni¿ej znajduje siê krótka relacja z tamtych dni. Autorzy czerpali dane nie tylko z publikacji i opowiadañ innych ludzi, ale sami byli ¶wiadkami tamtych wydarzeñ, które dobrze utrwali³y im siê w pamiêci.
    Na terenie Polski w latach 80-tych by³o oko³o 140 placówek pomiarowych, które mierzyæ mia³y stê¿enie substancji promieniotwórczych w powietrzu - S³u¿ba Pomiaru Ska¿eñ Promieniotwórczych (SPSP). Dzia³ania tych placówek by³y koordynowane przez Centralne Laboratorium Ochrony Radiologicznej (CLOR). System ten zosta³ zbudowany i zaprojektowany do mierzenia ska¿eñ w czasie wojny atomowej, ale w 1986 roku pos³u¿y³ do obserwacji ska¿eñ powsta³ych w wyniku awarii w Czarnobylu.
    Oko³o pó³nocy z 27 na 28 kwietnia pierwsza chmura ska¿onego powietrza dotar³a nad Polskê. O godzinie 7:00 28 kwietnia stacja SPSP znajduj±ca siê w Miko³ajkach zanotowa³a kilkakrotny wzrost promieniowania gamma i siedmiuset krotny beta w powietrzu. O godzinie 9:00 wiadomo¶æ o tym dodar³a do CLOR. Inne stacje na obszarze Polski zaczê³y równie¿ przekazywaæ dane o wzro¶cie promieniotwórczo¶ci. O godzinie 10:00 w trybie alarmowym zaczê³y prowadziæ pomiary 24 jednostki SPSP. W po³udnie by³o ju¿ wiadomo jak dok³adnie przesuwa siê radioaktywna chmura (okaza³o siê ¿e nasuwa siê ona zza wschodniej granicy i kieruje na pó³nocno-wschodni± czê¶æ Polski). W tym samym czasie stê¿enie promieniotwórczego cezu-137 w stolicy Polski Warszawie osi±gnê³o 3300 mBq/m² czyli by³o 80000 wiêksze razy ni¿ normalne, a stê¿enie jodu-131 wynios³o 100000 mBq/m², gdy wcze¶niej by³o tak niedu¿e, ¿e niewykrywalne. Zestawiono dane o rejestrowanym stê¿eniu i proporcjach py³u radioaktywnego. Okaza³o siê ¿e winowajc± musi byæ jaka¶ elektrownia j±drowa (nie wiedziano jeszcze wtedy nic o awarii w Czarnobylu, któr± w³adze radzieckie utrzymywa³y jeszcze w tajemnicy). Popo³udniu powo³ano w CLOR specjaln± grupê antykryzysow±, która mia³a skoordynowaæ i opracowaæ plan dzia³ania. Po naradzie specjali¶ci doszli do tego, i¿ najgro¼niejszym czynnikiem rejestrowanym przez SPSP jest aktywny jod-131, który by³ w takim stê¿eniu, ¿e wch³aniany do organizmu móg³by od³o¿yæ siê w tarczycy dzieci w ilo¶ciach, które zwiêkszy³by znacznie ryzyko zachorowania na raka tego gruczo³u. Liczono siê równie¿ z mo¿liwo¶ci± zwiêkszenia siê w najbli¿szych godzinach stê¿enia jodu w powietrzu. O godzinie 18:00 dowiedziano siê w koñcu sk±d pochodzi ska¿enie - informacje o awarii elektrowni w Czarnobylu zdobyto s³uchaj±c radia BBC. Oko³o godziny 18:30 poproszono Instytut Techniczny Wojsk Lotniczych o wykonywanie przez nastêpne dni lotów nad granic± polsko-radzieck± i zbieranie próbek powietrza z ró¿nych wysoko¶ci. To dzia³anie da wiele danych o rozprzestrzenianiu siê radioaktywnej chmury, które zostan± wykorzystane przez Polskê i przez inne kraje do prognozowania zagro¿enia. Nawi±zano wspó³pracê z Angli±, Francj±, Finlandi± i Szwecj±. Powsta³y pierwsze projekty ochrony ludno¶ci przed rakotwórczym dzia³aniem radioaktywnego jodu. Przez ca³± noc z 28 na 29 kwietnia trwa³y narady specjalistów z komunistycznym rz±dem Polski. Podjêto decyzjê o rozpoczêciu podawania dzieciom nieradjoaktywnego jodu, który zabezpieczy je przed wch³oniêciem niebezpiecznego jodu-131. Podjêto decyzjê o wstrzymaniu wypasu byd³a na ³±kach (które mog³y zostaæ ska¿one) i karmieniu ich jedynie such± pasz±. Ograniczono spo¿ycie mleka otrzymanego po katastrofie, dzieci i m³odzie¿ mia³y piæ jedynie mleko w proszku b±d¼ skondensowane. Nakazano ludno¶ci dok³adne mycie jarzyn i zakazano picia deszczówki. Wszystkie stacje SPSP mia³y pracowaæ w trybie alarmowym.
    29 kwietnia o godzinie 11:00 rz±d oficjalnie zaleci³ rozpoczêcie akcji podawania jodu. Niepromieniotwórczy jod mia³ byæ podawany w postaci wodnego roztworu jodku potasu i pierwiastkowego jodu - p³yn Lugola. Wieczorem rozpoczêto akcjê. Prowadzono j± bez przerwy przez ca³± noc. Zaczêto od pó³nocno-wschodnich obszarów kraju. Dzieciom podawano jod w szpitalach, przychodniach, przedszkolach, szko³ach, aptekach i innych miejscach. Setki ochotników rozwioz³o p³yn Lugola do ma³ych wiosek.
    W czasie przeprowadzanej akcji by³em wraz z rodzicami na wczasach nad morzem (Ba³tyk) w pó³nocnej czê¶ci kraju w niedu¿ej miejscowo¶ci. Wcze¶nie rano 30 kwietnia w jednej z sal miejscowej szko³y podstawowej, zamienionej po¶piesznie na gabinet lekarski rozpoczê³a siê akcja podawania p³ynu Lugola. Nie rozumia³em wtedy w ogóle dlaczego musia³em wypiæ ten niesmaczny roztwór, ani dlaczego przez nastêpne dni rodzice zakazali mi wychodzenia na dwór, mimo ¿e by³a wspania³a pogoda. I dlaczego dla doros³ych tak wa¿ne sta³y siê wieczorne wiadomo¶ci, w których podawano dane o sytuacji.
    30 kwietnia akcja jodowa rozpoczê³a siê na pozosta³ych terenach Polski. Potrwa³a do 5 maja kiedy to znaczna wiêkszo¶æ dzieci za¿y³o p³yn Lugola.
    Po kilku dniach zaczêto sprowadzaæ z zagranicy mleko w proszku, gdy¿ krajowe jego zasoby by³y na wykoñczeniu.
    Dziêki tym postêpowaniom zmniejszono wielokrotnie prawdopodobieñstwo zachorowania setek dzieci na raka tarczycy. Akcja jodowa zmniejszy³a ¶rednio o po³owê dawki promieniotwórczego jodu, który zgromadzi³by siê w tarczycach dzieci. Niekiedy zmniejszenie poch³anianych dawek mog³o byæ nawet piêciokrotne. Szacuje siê, ¿e dziêki podaniu jodu niepromieniotwórczego nie zachorowa³o b±d¼ nie zachoruje na raka tarczycy oko³o 5000 m³odych osób. W sumie p³yn Lugola przyjê³o w Polsce 18,5 mln ludzi. By³a to pierwsza w historii zakrojona na tak szerok± skalê akcja profilaktyczna chroni±ca przed efektami promieniowania. W ¿adnym innym kraju europejskim nara¿onym na ska¿enie nie podjêto tak szerokich i szybkich dzia³añ.
    Badania polskiego Instytutu Onkologii pokaza³y, ¿e nie zwiêkszy³a siê po roku 1986 liczba zachorowañ na nowotwory tarczycy i bia³aczki w Polsce.
    Równie¿ akcja informowania ludno¶ci cywilnej sta³a na znacznie wy¿szym poziomie ni¿ w innych krajach. Mimo ¿e na pocz±tku zdecydowano siê nie informowaæ ludzi o niebezpieczeñstwie, a nastêpnie podawano niepe³ne i czêsto sprzeczne dane, jednak ju¿ na pocz±tku maja (4 dni po katastrofie) zaczêto podawaæ pe³ne informacje. Amerykañski Sekretarz Stanu George Schultz powiedzia³: "Polska potraktowa³a ten wypadek w sposób zdecydowanie odmienny od ZSRR. Polska informowa³a ludno¶æ, przekazuj±c wszystkie informacje jakimi dysponowa³a."
    Zebrane przez polskie s³u¿by ochrony radiologicznej dane, pos³u¿y³y pañstwom zachodniej Europy do oszacowania i najdok³adniejszego ocenienia skutków awarii w Czarnobylu, zanim ZSRR poinformowa³o o tych skutkach ca³y ¶wiat.
    Dzia³ania jakie podjêto w Polsce by³y pierwszymi tego typu dzia³aniami w historii. By³y zakrojone na szerok± skalê i prowadzone zdecydowanie. Prowadzono politykê informacyjn±, która sta³a na wysokim poziomie. Uda³o siê nie doprowadziæ do paniki i zabezpieczyæ przed zachorowaniem tysi±ce osób. Akcja jodowania przebiega³a bardzo sprawnie, je¿eli uzmys³owi siê ¿e przed wykryciem radioaktywnej chmury, nie istnia³y ¿adne szczegó³owe plany takiej akcji. Dlatego dzia³ania podjête w Polsce zosta³y bardzo wysoko ocenione przez specjalistów z innych krajów.