




FALA PRAWDOPODOBIEŃSTWA I ZASADA NIEOZNACZONOŚCI
Jądro atomowe wokół którego krążą elektrony po pewnych orbitach i które mogą
przeskakiwać pomiędzy nimi absorbując bądź emitując energię. Dziwny ten obraz atomu. Jak wyobrazić sobie
taką strukturę. Dlaczego tak jest? Obraz atomu stworzony przez Rutherforda i Bohra, mimo że wyjaśnił
wiele obserwowanych faktów związanych z atomami, nie był doskonały.
|
Werner Heisenberg (1901-1976) postanowił zmierzyć się z tym problemem. Do problemu tego naukowiec
podszedł decydując się oprzeć na tym co można zmierzyć doświadczalnie, czyli na liniach widmowych.
Stworzył teorię zwaną mechaniką macierzową. Dzięki obliczaniu pewnych skomplikowanych macierzy (pewnych
wyrażeń matematycznych) można było otrzymać te same wyniki co z teorii Bohra
i to bez odwoływania się do dziwnych orbit elektronów. Macierze Heisenberga tłumaczyły nawet więcej faktów
niż wcześniejsza teoria Bohra. Niestety jak to z teoriami opartymi na
skomplikowanej matematyce bywa była ona bardzo trudna i dlatego niezbyt lubiana przez fizyków.
|
|
|
W 1925 roku 38 letni Erwin Schrodinger (1887-1961) przymierzył się do tego problemu. Zainteresowany
falowym opisem elektronu zaproponowanym przez de Broglie'a
postanowił stworzyć teorię, w której opis ten byłby wykorzystany. Stworzył równanie, w którym elektron
jest po prostu traktowany tak jakby był falą, falą materii. Równanie to jest nazywane równaniem
Schrodingera. - funkcja falowa -
opisana przez równanie Schrodingera mówi o wszystkich własnościach elektronu, o których wiemy albo
które możemy zmierzyć. jest zmienna w
czasie i przestrzeni. Elektrony według naukowca miały być po prostu falami materii, a ich postać
cząsteczkowa, jak twierdził jest po prostu iluzją. Równanie Schrodingera ( kwadrat funkcji falowej
) opisywało gęstość rozkładu tej fali
materii. W atomie wodoru na przykład fale materii były gęste w miejscach gdzie znajdowały się orbity
opisane teorią Bohra. Rozwiązując równanie można było obliczyć
bezpośrednio promienie tych orbit.
|
Więcej, dzięki modelowi zaproponowanemu przez Schrodingera
można było obliczać wielkości promieni orbit, a także tłumaczyć położenia linii widmowych różnych innych
pierwiastków (nie tak jak do tej pory tylko wodoru).
Równanie Schrodingera dobrze opisuje nie tylko
elektrony. Jest ono stosowane także do opisu innych cząsteczek takich jak protony, neutrony, czy
wręcz całe atomy.
Poza tym teoria Schrodingera jest znacznie prostsza,
choć równoważna teorii macierzowej Heisenberga.
Jednak interpretacja fali Schrodingera była błędna.
Fakty doświadczalne wskazywały na to, że nie może to być fala materii. Jak bowiem wytłumaczyć następujący
obserwowalny fakt:
Wyobraźmy sobie, że dysponujemy pewną metalową siatką, którą podłączmy do baterii
o znanym napięciu. Jeżeli teraz będziemy ostrzeliwać tą siatkę elektronami, które mają energię większą
niż energia tak skonstruowanej bariery, to powinny ją bez problemu przechodzić. Jeżeli teraz elektrony
mają energię niższą niż energia bariery to nie powinny jej przenikać. Wszystkie powinny być hamowane i
następnie odpychane - tak jakby uległy odbiciu. (nasuwa się tutaj analogia - jeżeli mamy wysoki mur
i rzucimy piłkę wystarczająco mocno, przeleci nad nim; jeżeli natomiast rzucimy ją znacznie słabiej,
odbije się od muru i wyląduje po stronie rzucającego). Tak powinno być. Jednak fakty doświadczalne
tego nie potwierdzają. Nawet jeśli energia bariery jest większa niż bombardujących ją elektronów,
część elektronów i tak przejdzie przez barierę (reszta ulegnie odbiciu). Według równania Schrodingera część fali elektronu przechodzi przez barierę, reszta zaś
ulega odbiciu. Ale w takim razie działo by się coś dziwnego z elektronem - część przenikała by,
część zostawała by odbita. Ale nie obserwuje się przecież części elektronów.
Jak można wytłumaczyć ten fakt?
W 1926 roku Max Born stwierdził, że opisany przez
Schrodingera kwadrat funkcji falowej
( 2) opisuje po prostu
prawdopodobieństwo znalezienia się elektronu w danym miejscu. Funkcja jest zależna od czasu i
położenia i jeśli 2 osiąga
dużą wartość w danym miejscu, również duże jest prawdopodobieństwo znalezienia się elektronu
w tym miejscu. Natomiast tam gdzie 2
jest małe, prawdopodobieństwo jest również małe. Tam, gdzie wartość 2 wynosi 0 elektron nie może się znaleźć.
|
|
Możemy przewidzieć położenie elektronu tylko z określonym prawdopodobieństwem.
Na przykład w atomie wodoru prawdopodobieństwo znalezienia się elektronu będącego w stanie podstawowym
w kuli o promieniu 10-8 cm wokół jądra wynosi około 80 procent.
Tak więc opisane wcześniej zjawisko można teraz łatwo wytłumaczyć. Część fali
przenika przez barierę i dzięki temu za barierą istnieje pewne niezerowe prawdopodobieństwo znalezienia
się elektronu. Elektron więc może z pewnym prawdopodobieństwem przeniknąć przez barierę potencjału.
Na przykład ostrzeliwując siatkę 100 elektronami, 85 ulegnie odbiciu, a 15 przeniknie przez barierę.
Podsumowując Born stwierdził, że elektrony zachowują się w
czasie pomiarów tak jakby były cząsteczkami, natomiast kiedy indziej ich rozkład w przestrzeni jest
zgodny jest z prawdopodobieństwem wynikającym z równania Schrodingera.
Tak więc
2 jest opisem
prawdopodobnych położeń elektronu.
Zasady prawdopodobieństwa stosuje się także do opisywania przechodzenia
elektronów między stanami energetycznymi. Jeżeli elektron znajdujący się na danej orbicie może
przeskoczyć na więcej niż jedną niższą orbitę to ma on pewne prawdopodobieństwo, przeskoczenia na każdą
z nich.
Dzięki równaniu Schrodingera i podaniu interpretacji
tego równania przez Borna udało się zrozumieć zachowanie się atomów różnych
pierwiastków, łączenie się pierwiastków w związki chemiczne. Udało się zbudować takie potężne
urządzenia do badań mikroświata jak mikroskop elektronowy i protonowy.
W roku 1927 Paul Dirac opracował równanie,
które opisywało w bardzo dobry sposób falę elektronową. Równanie to tłumaczyło i przewidywało wiele
faktów związanych z elektronem. Jedyny problem było to, iż rozwiązując je dostajemy zamiast jednego
dwa rozwiązania. Wskazywało to na to, iż oprócz elektronu o ładunku ujemnym musi istnieć cząstka
identyczna jak elektron lecz o ładunku dodatnim.
Cząstka ta została odkryta w 1932 roku przez Carla Andersona. Została nazwana pozytonem - pierwsza
antycząstka (cząstka antymaterii) została odkryta.
Również w roku 1927 Heisenberg podał zasadę
nieoznaczoności. Mówi ona o tym, iż istnieją pary wielkości odnoszące się do mikroświata, których nie
można jednocześnie znać z całkowitą dokładnością. Na przykład nie jest możliwe jednoczesne dokładne
określenie położenia cząstki i jej pędu w danej chwili. Iloraz nieokreśloności tych dwu wielkości musi być
większy (równy) stałej Plancka (h).
(1)
Tak więc więcej wiedząc o jednej z tych wielkości jednocześnie mniej wiemy o
drugiej, ponieważ te dwie nieokreśloności są do siebie odwrotnie proporcjonalne. Jeśli na przykład
bardzo dokładnie określimy położenie elektronu, bardzo niedokładnie wyznaczymy jego pęd.
Podobny związek zachodzi między energią i czasem charakterystycznym dla danego
zdarzenia lub stanu. W tym rzypadku mamy:
(2)
Twierdzenie Heisenberga opiera się na fakcie że
każdy pomiar wpływa na układ, który podlega mierzeniu. Wyobraźmy sobie na przykład elektron. Aby
wyznaczyć jego położenie musimy go najpierw "zobaczyć". Aby to zrobić musimy odbić od niego wiązkę
światła, czyli wiązkę fotonów. Robiąc to poznajemy położenie elektronów. Jednak każdy odbity foton
zmienia pęd elektronu. Tak więc nie da się jednocześnie zmierzyć położenia i pędu cząsteczki.
Nieoznaczoność Heisenberga jest ostateczną granicą
poznawalności. Nie da się jej pokonać budując coraz dokładniejsze, nowocześniejsze przyrządy pomiarowe.
BADANIA NAD ELEKTRONEM |
PRÓBY WYZNACZENIA ŁADUNKU ELEMENTARNEGO |
ODKRYCIE I BADANIE PROMIENI X |
ODKRYCIE I BADANIE PROMIENIOTWÓRCZOŚCI |
MODEL KELVINA-THOMSONA |
NOWA WIELKA TEORIA - KWANTY |
MODEL BOHRA BUDOWY ATOMU |
UDOSKONALONA TEORIA BOHRA |
ELEKTRON FALĄ |
AKCELERATORY CZĄSTECZEK |
CZARNOBYL |
CZARNOBYL W STRONĘ POLSKI |
ELEKTROWNIE JĄDROWE I ŚRODOWISKO |
FALA PRAWDOPODOB. I NIEOZNACZONOŚĆ |
JĄDRO ATOMOWE |
JESZCZE O LICZBACH KWANTOWYCH |
NEUTRINA |
NEUTRONY |
POZYTONY |
REAKCJE JĄDROWE |
REAKTOR JĄDROWY |
DALSZE BADANIA PROMIENIOTWÓRCZOŚCI |
SZCZEGÓLNA TEORIA WZGLĘDNOŚCI |
TOKAMAK |
ROZSZCZEPIENIE I SYNTEZA JĄDROWA |
BOMBA ATOMOWA


