In het verhaal over de tectonische platen hebben we allerlei geologische verschijnselen(zoals vulkanen) uitgelegd aan de hand van de spanning die ontstaat als de platen gaan bewegen. Maar sommige van de meest spectaculaire van deze verschijnselen worden veroorzaakt door zogenaamde hot spots, "hete plekken", die ver verwijderd liggen van de randen van tectonische platen.

     Hete plekken zijn plaatsen in de mantel waar het zo heet is dat gesteente smelt tot magma. Boven deze plaatsen, wanneer gevormd in de oceanische lithosfeer worden schildvulkanen gebouwd. Ze ontstaan op de bodem van de diepzee en kunnen na verloop van tijd zo hoog worden dat ze als vulkanische eilanden boven water uitsteken. De Hawaiiaanse hete plek bijvoorbeeld is al 70 miljoen jaar actief, en heeft een reeks schildvulkanen doen ontstaan over een oppervlakte van 6000 km. van het noordwesten van de Stille Zuidzee.

     Een andere, de Yellowstone hot spot is al minstens 15 miljoen jaar actief en heeft en hele serie caldera's en andere vulkanische landvormen doen ontstaan langs de Snake River Plain, een vlakte die zich over 650 km. uitstrekt vanaf West Wyoming tot de grens tussen Idaho en Oregon.

     Als een hete plek onder een continentale lithosferische plaat ligt kan de hete plek enorme volumes magma produceren die laag over laag afgezet worden. Duizenden vierkante kilometers land kunnen zo bedekt worden! Deze opeenhopingen worden basalt stromen genoemd.

(Fig. 2.13)
Een mooi voorbeeld van een basaltstroom vind je in het zuidoosten van de staat Washington, noordoost Oregon en het westelijk puntje van Idaho: het Columbia Plateau. Ongeveer 130.000 vierkante kilometer wordt hier bedekt door zo'n basaltstroom, een gebied even groot als de staat New York!