Их Монгол улсыг байгуулсан нь

Iiiaieui o??oyia Aiaii?a? oai, Oaaoe oai, Oioae oai, Aiaaaae oai ay? aaeeaa. Oyaiee aa?aa?eei oaaaoaaa? oaiaa? Oyi???ei ??a?i?e?aa?yy. Oaiu oieua oaiaeei eo on oyiaen aaeaeaaa? c?e?ey? “?eiaen Хai” oyiyyi ??a?i?e?i aooaeaa. Eiayya ii oiieeui 1189 iia 28 ianoae Oyi???ei, Oai Oyioee ooeui ?a??, Oy?eyi aieui yoyia Nyia?? ai?oeiu O?o ioo? ayaya aaca? oaai noo?yy.
?eiaen oaaiaan ?ii?o a??a?i oai i??aye?ei iae?ei ?iaynoiee o?? canaeei aaeaooeeaaua oiaoiii oyaoye? ?aaaaa?e aae?yy. Oaiaa ieiu ayy? oai aaea? ca?eeaeea oy?ya???eyo oa?uya aaeaooeeaaa ai? iu aaenaia?e. Oyi???ei oaaia ??a?i?e?aai?ao oaiaeei o????ia oa?uyao o?i??noyy a?ee ooaaa?eeai, oaaio o??eei cioeii aaeaooeaeoui noo?eea aio oaaa oaau?yy. Oy?ya aaeiu a?eua Oana?, Ooaeeae, ?eea?aye, Oa?oae-Oioo?aoi a???ao oa?eooooeaa. Oyaieea eea aanai, aaei aaeeaaai yaooeao ii?aii? oiieeiia “O??e?oya ayy?yia?ei o?c??a iaoie?, iiia eooyiee ?a???a oaaaaooi” ay? oooaaa. A?oae Oana?, Oaoae, N?oyoye, ?ao?oai a??aeea oieaia?, oo?oooe?, aaca?? ii?aii? oiieeia.
?eiaen oaai oy?ya aaeiu aieii canaa ii?aii oiiee? ieeoya ooioaaeaaa aooniaao oaaiu eo i?aiu ??aiee aa?ooi oooaa oiioiei noo? aaenai Ayayea oiiu?ei ?oy??iee ii?iii? oiieeia.
Oa?ei aa?ooi oaeui oaia o?oei noonai oa? oa?aeoae, aa?nui i?aoye, aaaaa? naoaeoae a?a??i aoooae N?ayayea ay? i?ii, ya o???ia? oaiaaaeao ii?i aieaia. A?ee o?a?ei??eea cioeii aaeaooeao ii?aia Ayea?oye, Oa?aeaae Oioo?aoiua oiiee?, aao o?ea??aeea iioeii aioaa?aoua aaaeaa?, Oae?ooaui Oooo, Ii?e?e, Ioeoaeoo ao?aua aaoo?ei aieaia. O???a??eea oy?ya o?n?a ayeoayo, oaiaaaeao yaaeua caoe?ao ii?iii?, N?oy?o? ?a?ae, ?ia??, Oaaaai-Aaeao?oai ia?ua aio oa?ea, oiie o?in oa?eooao aoo??eei ii?iii?, Aiaae ?y?aeea ay?aee o??oya, aiie ca?o ia?ua caoe?ao ii?iii? oon oon oiiee? oa?ei Aii?e, Cyeiy oi??ua iioeii oaiaeea caoe?aa? oyiyyi ao?uaaa.
?eiaen oaai i?aiuoii cioeii aaeaooeaeoua eiay? oeenyi aeeyy.
Oyi???ei oaaia ??a?i?e?aan?iee aa?aa Iiiaieui oae iooaao ?eiaen oaai, Oii?ee oai, ?aiooa aynyi ao?aai o?? cy?yaoyi i?oeo aieia.
?eiaen oaai Iiii, Oy?eyi oi?? i??iee aaaooa, Oii?ee oai Oooe aieui i??iii?, ?aiooa O?e?i ioo?ui cy?ayi?yy aac?aa? iooaaea? aaeeaa. Ayoayy Oii?ee oai oaiaeei o??oye, ?aiooa aa?aa iu i?? aaea. ?eiaen oaai oeiy ayaoeeo o??ieea o?e??e? aaea? o?i ai o??i, o???ia? cii?u ieiayi aaeeaa.
Oyi???ei oaai aieiiaoii c?a a??o ie? cy?ayeayyo oen aeiaooaaa
?eiaen oaai,A?oae Oana?, ?ao?oai oia?ua ye? aieaii ?aiooa aiaaa eeayya. ?aiooa ye? ia?o oae ainooe?, oa?ae ?a?ea?e aooaaa. Oy? “Ae o?i ieiioie, o?? eooye, oaiaeei oaai ae aieii” ay? aiai? aaenai a?yy. Oaiaa ?i naianiaan aaaoo? aienii ooe eeio?? oyny? yaai oo?eanai oy?ya aeeyy. Eiayya oanaia?e, Oae?a?ui oy?ya yaaae ??ny?, ?eiaen ?aiooa oia?ui oii?iia aaei aie?yy.
Iya ?a?? ?aeia ooeui ?a??o ?eaee aoeaa oyiyyo aaca? iooaaea? aaenai, ?aiooui a?? Oae?a? aonaui aaooa ayy?yiayoyy? ya? aaeaaaa Naa?u-oyy? ayaya aaca? iooaaea? aaenai ?eiaen oaaiu oa?uyao Ci?e-Aa?iaeaaeei aaooiaan naeiua oee? oaneai o???yy. Yiy ?aa o?a?? oyy?, iaeui aye?yy?o Ci?e Aa?iaea ?e oaieo o?i aaooiaan iu oaneai o??oeea oa?aaa ay?oyy oa?u? ioi noiaa aa? oo?aai ai? ii?ei oiaaa, oieiiin iu iu ?a???ei yeay? a?ae ay? ?aoeei oaaaa? a?eoyi Oae?a?ua oa?aa? aeaaa ao? aa?oe aaooaaa aooaai aanai a?yy.
I??aye?ei iiiiae?ooaui ieeayia, aonaui aaoo iaeua ayy?yiayo iu ooi ?eao???oye oy?ya ?i. Oy? oooae oonaae oooeu a??yi aaeaaaa?e ? a?a ieeoyy? ooeeaa? ?eaoaya a?a??a oy?ya aaooaaa ayy?yia??enyi o?i, ayy?yi?ieea aenai oioeieaiea ye ?e oyeyeoaya ae?eaayya?e oooeu aae?yy. Ayoye ?aiooa a??ayy aeaaaniua niiniiao oo? oeeyi iu aaaa?? “Oyi???ei iaiaea oyoy?oee ai?ii?ee? aaeia. O??iee oa?uyao iu o??oye iaiae ?aaa?ai iaiaoiua ?cyi yaa?, a??aee ieiu aieea oi?ii?yy. Yiy ?o??a caaaae aa? n?? o??yy Oyi???eia ?c??eua” ay? ???o iu aaaaa? i?nii Oae?ooa, Eoe?yn, O?oa, Iiaoei, Aa?oean, Ai?ein, Aaa?ei, Oiiae?aa, Oaoaei, Nae?eoa, Oaoaa? cy?ya a?aai ao?aai aeiaeei ao?aai o?iyi oy?aeea ooaeooe? aeay? oae?aai, ?eiaen oaaiu c?a aaeeaa? ii?a?a. A?aai ao?aai aeiaa i?ieonii aieioii? ?aiooa oy?ayy “A?aai ao?aai o??yy oy?ya” oyiyyi iy?ey?yy. Yiy iu oy?ya ayy?yy, “Oae?a?ui yaaeaa? oaeoaa aieai?, ?eiaen oaaiu o??ei cocaa?aoaan ?ii? aa?? onoaay” aynyi naiaa aae?yy.
?aiooui oy?ya o?a?en?i iyayya ?eiaen oaaiu ioei a?? Oyi??eyi aiiaeei i?o?? Aiaiiaeei yoya, Oae?ooaui oa?uyao aaenai Eoe?yn iaiaoiu Iyo?i niini? iyayya I?eoy Aiaaa, Ai?ieaae oia?ua ?eiaen oaaia O??yeo ayaya aaca? cona? aae?yy. ?eiaen oaai Oae?a?ui yaaeua iyay? ai?aaa?e aaeoaa ?aiooa eei o??ayi ooaaoaaia oy?ya aae?eai e?? yaaa iu c??ayia ? i?iia?e oy?ya aieia. Oaai Iyo??iee e???enyi iyayya niiniiao oy? aa?oeaaa ie? i??iui iaia aeiaooaaa ca? o??ay?, o??ayi coo? ao?aai o?iyi oy?ya ooaeooeaaa ?aiooua oinii ii?aeii. Oia? oaeui oy?ya Aaeaiaae?ooa oyiyyo iooaeei ?aeaia ooeaia o?e?? aaeeaeaa. ?aeia ooe ayaya iu oa?e? ?anoye iaioai io?oo ?i. ?eiaen oaai aaa?oo aa?ei oaao oy?ayy ooaeooeniaan ayeoaye oee? ai?aaa?eayyn aaaia oyayi ?a?? cai o??? oe???oyi yanai aieioii? ii?ua iu eo yaa??yy. ?aioooui oy?ya aie o??yy a?aayyn oa?aa? iaiiaoaaa naei ooeeaya y?n??ayy? aaaia oa?aa o??oye naei ii?ua oianai aaea. ?aiooa a?neyi aa? aiiieeio a?aua oy?yaeya. O?n??o?i Oyi???eia aae?ooe? coaonai Oae?ooa “?o??a?? caaaae aaia” oyiyyi o?a coo?, ?aiooui oy?yaoye oaio e??yy. Yiy a?oee oaeoaaaiaan aie? ?eiaen oaaiu oy?ya aoeaa?e aae?eaeaan ooeaeaaaiaa yoeya. A??a?i c?a iaeiai ciaoeniin ieny? e?yo noiua oaeoaeaooey ay?o aie? oieo ooa?naa? Iiii i??ie? o?a??i ayo Cyy?yi oaa?eea oo?aa? i?ia. Cyy?yi oaa ayaya iu oiiiin aaaia ie ooaoe eooye aieioii? ?aiooa aooaa. Oy? i?ieaii ?aiooa n??yy iaiaooe? n??oeeayy oa?ooeaoui ooea ooeaeaaaiu aoiaooo? iecienii ?eiin aeiaeei oyayi caeooa ?o?eei iao ?aianai oiaiioie o?e?ia oee? oaecae? oyaaa. O??ieea oa?nai a?oyi oyiay?o caeae??, aaca?o ayaneyi aaoooaaa. ?aiooui oy?yao aa?eaanai Iyoaae aeiaeei oy?a??i Oaaaaiaii ?aiooua ?cyi yaaoaaa “Cy?eya a?aaoai, ?eao???o aiuoai” ay? oa?aaoaa ?aiooa ca?eea aooeaai, ieceiaaia?eei oieaiea iaoie? ii?eiu n??eyia c??ayya Aoe? ioo?ui c?a aaaoei iaia. ?eiaen oaai, ?aiooa oia?ui 1190 iia oeenyi yiy oaaaaeei aaeeaaaiu o??oyia “A?aai ao?aai o??yyiee aaeeaaai” ay? iy?ey?yy. Oia? oaeaan ieeo co?aaai o?iyi o?i i?ieoi? iao oe???i ooeaea?yy. Yiy ooeaeaaaia ?aiooa ye? ?eiaen oaai yeaaanai aa? ?aiooui cy?eya oyaeaaa iu o??iee caoe?aaaia aaenai oeeayya aaaaa? i?nii ieiu ao?aoeoeua o????e? caiae oi?neua iuu o?a?ea??yy. Oy? ai?ii O?oa aeiaeei ?????aye, Iaiaoa aeiaeei Ooeeaa? ia? ?aiooaan nae?, oa?uyao e?ayayy aaaooeai ?eiaen oaaia aaaaa? i?ia. Oyi???eieea aaaa aaeoaa aooa?? ianii Oiioioaiu Iyieea ?aiooua i?oe? aieiii o?aa??iyy aaaooeai ?eiaen oaaioae ieeeya.
“A?aai ao?aai o??yyiee aaeeaaaia” ?eiaen oaai yeaaanaiaaa ci?ea iu iioniia?e, oeai ?aiaa?aa. Oy? aaei aaeeaaaia yaaoaaa ayeoayeyy naei oaiaa?, oy?ya, ii?ei naei aacaaoui ?ooeua a?icaee ieeaia.
“A?aai ao?aai o??yyiee aaeeaaai”-aan oieo oaaai ?ee aieioia ?eiaen oaai iae n??ayy ?na??, oy?ayy no?aai aieian?ooe?, o??ei ?aaeaa cocaaeaoaa aioaa?eaa ?eae??e? aaea. Yiy ?ayn yoeyya, iya a?eya oonaae oy?ya cioeii aaeaooe? Oana?,Ayea??oye, Aii??e, Cyeiy, ?ayeyi ?y?ae, Oioo?aoi, ????eaae, Ooeeaa? ia?o oy?ya no?aao ???ya oooaa? oa?aa? iaiiao, ?aaae? oaa?eo y?aieea no?aa?yy. Iya a?eya caeoonua ?a??eoaaea aaaooeai yaooe? Cyy?yi oaaoaea i?ooe?, o?ay? oaeeooeao a?ee y?oe??e? cy? cyanya ioi noi ?eea??eya. Ai a???? oeeoayy ? oya oy?ya, ii?uaii aaeeaaaia no?aa? aaea. Yiy iyoyy? oya ayeoay?, ayeoay? 1196 iia Oaoaa?ua aiaoieeii.
A?aai oia?aoaaa? cooiu n??e?yy? Iiiaie aeiaooaui aioi? oaiaeei o??e?oya iu aaenai Oaoa? aeiaa y?o oaao O?e?i ioo? Aoe? ioo?ui oaaua iooaaea? aae?yy. Iaeiai cooi a????a iiu ?aa Oaoaa? aeiaa o??e?oya?ei iaiaa? Oeaa?ui oaaio oenua i?o??i iooaeea iu ycyenyi a?a??a aiaeei oia? ?ii? Iiiaie, ?aeae?, Oy?yea, Iiaooa, Iy?aea, Oiiae?aaaoae ieee? Oaoaa? iaiaoiii? aie aienii Oaoaa? \ui eo oieaiia aaeaooe? Iiiaieui ooea?oaa iooaeei eoyioeea oa?uyae? aae?yy. N??eayy Oeaaai oanaaoaia aeeeayaay?, aeiaooaui oieaii iu caaa?nai aieia? iiiaie aeiaooaui aioi? o??o?oya oyayy? ?ea?yy. Oa?ei C???ea oanaaoai Oeaaaiua i?o??? Aeoai oenua aaeaooeniu aa?aa Oaoaa?ooa oyayioye iyao oieaii oiaoii?yy. Oyayya Aeoai oenui “Oa?eea, oa?ea?” caoe?ao o??eei aiaeiaua oy?ya???eyoya eoayeoye o?oea aie? Iiiaie aeiaooauioaa aoea oonua aa?aooia iu oayo yeo oy?ya ?eea?yy. Oaoaa?ooa Oii?ee oaau ?a?a yoya Oy?yeaeei Aoe?aa oai, Iiiaieui Aiaaaae oaaiua aa?u? aaaaa Aeoai oenaa oooaa? aeooe?yy. ?eiaen oaaiu yoya An?oye aaao?ua oaoaa?ooa oi?ei?yy. Eeio?? oaoaa? aeiaa, Iiiaie aeiaooaoae ?a ?aeei ?o?? caiaeanaa? e??yy. Aya? oaoaa? aeiaa, Aeoai oenoae o??o cy?ayeayy i?oaaeei ooaea? iyao oa?eeoaa oiaoiinii aieioii?, aioi? aaca?oae a?ee?aa ooaaeaaa oee?, aooeu o?i?? yaeye, a?n aaaaoo, oae, aaa? naa iyoeei ?a?? oooiui oy?yaneeea Iiiaie iooaao i?ooe? i??aye?ei aeiaooaui a? aooe, niaeui o?i?eeo?ia eo i?e?? ?c??e?yy. Oy?ya ayy?yy Aeoai oen aie Iiiaie aeiaooeaua yceyoeei o?e?? yaaoaaa Iiiaie?ooaui yanyi iyaayoeea oi?eaeioui o?e?? e Oaoaa? aeiaeea aoeaea? aaenai ?i. 1194 iia Aeoai oen Iiiaieui Oaoaaei, Nae?eoa aeiaaoae c???ea??, 1195 iia Aeoai oenui oy?ya Iiiaie iooaa ?oo o??yi i?? O?e?i ioo? oaaeei Oaoaaei, Nae?eoaui a?aai a??a?i o??yya yceyi aa?yy. Yiy oaaaaeei o??yiaee aaeiu iec aaoo iae, ya aoaeei eoyioeea Oaoaa?ooa aanaia Aeoai oen oeeyaiy?, Oaoa?ua o?aanaia oiioi 1196 iia Aeoai oenui ?aic?i oaai, ???eei o?oiye Aaiaei ?einaaiua oiieeii oy?ya aae?eai o?a?ea?a. Yoiee ?aa Aaiaei ?einaiaeei oy?ya Oaoaa?ooaaa aeeeay? a?neyaanyi aieia? aa?aa iu Oaoaa?ua aeee?yy. Oaoaa?ui oy?a??i Iya??ei-n??eo aooaai Oecui aiea o??? e??yy. Oaoaa?ooa Oec aioi ??a coaoa? yaaaa ?eiaen oaai niiniia “Oyiay? iaiaea ??o???yy” oyiyyi aay?eaaa “?o??oieea, ?o??oiee o??yy? n?i??a” ayya oy?ya aae?eeeaa. Oaoaa? aieii Aeoai oen aie o??iee ?a?a ayyaneea oi?einii ?o??o?i ?i. Oyaaye Aeoai oen, Oaoaa? oia? aaeoa? yoyenyi iu ?eiaen oaaia, iyaeea iu o??eea aoeaeaaa i?a??aee iu oioeo ayoaeoai aieii? ieaio oea naiaaa?yy. Oyayya Ayea??oye, Aii??e oia?ua Oii?ee oaaia ya?aa?eai eeayy? “Iaii Oaoaa?ui Iya??ei-n??eo Aeoai oenui oy?yao aeeeayya oec aie ?oo e?? yaia. Aea ?o??a?? aaao oaa aie?yy. Oii?ee oai yoya ieiu oy?ya aa?aai o?? oaana?aoaa? ya?ai e?iy ??” ay? aoea. ?eiaen oaai aan Oana?, Ooeeaa? oia?ua ???oei ia?o i?ooe? Na?a Ayoe, Oae?o ia?ua oy?ayy aa? oaan?aoua o?n?yy. Oii?ee oai niiniiao, oy?ayy ooaeooeai, ?eiaen oaaiu oy?aeea oinii o?ae?a. ???oeiee Na?a Ayoe, Oae?o oia? e?nyia?e. Oiaoiinii oaaaan co?aaai ?a?? o?eyyayya ?eiyya?e aieioii? iu ?eiaen, Oii?ee oai oia? oy?ayy o?a?ea??, Oaoaa?ua aae?ai i?ia. O??ieea Aeoai oia? oy?ayy o?a?ea??, Oaoaa?ua aae?ai i?ia. O??ieea Aeoai oenui Aaiaei ?einai iyayya, ayi?eyy ay? eoya aay?eai o?ae?a.

?eiaen oaai, Oaoaa?ui oy?aeei aie o??eea n?i??a??a Ia?o o?oyyi oyiyyo iooaaan a????a?oye aeoai yyiyaoye, aoeaai aioi?oie oi?aii yeaya? ?inn?i ayooai o??a ieiia ??e?i yoayy ayeya aieaii o??a??eya. ??e?i yo ?cyya, aayna?, “Naei o?iee o?? a?aoo, ae ?? o??oya oeayy oy?yya. Iy?eea iu Oeae oooaa ay? aooaay. Oi?ei Oyi???eia ieiu ?a?? ?cyo i?a, o?i? niinio ?eo aieooaae” aya.
?eiaen oaai, Oii?ee oai oia? Oaoaa?ui oy?aeei aie o??eea n?i???, Iya??ei-n??eoeea onoaanai ?eiyya Aeoai Aaiaei ?einai niiniia eoya aay?eai ?eiaen oaaia ?aoooo?e (o??eo iiai) oie, Oii?ee oaaia aai oie ??a?i?ee?yy. O??iyyn oieo Oii?eeua aai oai ayaya aie?yy.

Back to TOP

1198 iiu iaia? ?eiaen oaai, O?nyo?e ioo?o iaia??e? aaeoae Aai oaaiu aoooea ye? aiaoeii e?? o??iee aoeeoua oeai?eaa.
Yiy aoeeoui o??ua ?a??eyoeei o?ua oia? ?eeeei ?ii? aienii yaaeua ?a??en?aye. 1196 iia ?eiaen oaaiu o?nyeoyy?, Oii?ee oai oy?ayy aaai ii?ai? Oaoa?ui Iya??ei-n??eoeea aa?aeo?yy. Oyay? yaao coo?, Iaeiai oai Eiai?a Aeeayy, Oy?yeaeei iooaao oy?yaa?e aaenai oaaeea yca?e?eyi, Aai oaiu a?? Y?o-oa?oae ooeaaeaa? oy?ya o?a?ea?i yceyi aa?yy. Oii?ee oai Aeoai oenaan Aai oie o??oyya iooaa aooao caiaaa Iaeiaiu Eiai?a Aeeayy oaiu aieii Y?o-oa?ui oy?yaoye oaa?aeaa? oe???i ooeaea?yy. Aai oaiu oy?ya oie caia ya? ayeoayea?e aaeniaan eoya aa?aaaa? oaiaa o?iyy oyaooeai, aiu coeaai Oa? Oeaaaiu c?a coao?yy. Aai oai, Oa? oeaaaia o??yya o?aee e onaia?e, ???eei aaaa A?e oaioae yaa?yeoy?, oyiayyn yaaaa Oeaa?, Oaiaoa i?iii? oyn???eyi, caiui aoaan oiie o?ina?e aie?, yiaaiu n?? naa?, oyiyyiee oon oaia? oonaa? aaio ioo nioi? oaeeoi ii?u?ie a?ae ??? ay? ?eiaen oaaia o??? e??yy.
O??ieea cia? c?ay? yaaa ayya iae n??ya, ya oiaoee ?an?i a?a??a, o?ua iu ???o?? aaaaa? i?nii Oy?yeaeei a?o e?ayaeea aooaa? ?a?yy. Aa?aa iu aan Oooe aieui Ooaa oaya ayaya aaca? eo iae? oee? Aai oaiua yoaeei ?nii? o?iayoaynyi aaeia.
Yiy ?aa y?o o?ua coaoai yanai Oaaea Iy?aeaeei Oiaoia ayoe ?eiaen oaaiaan ?o?? aaao ay? oy?yaey? e?nyia, oaai oy?ayy ??a??n iu o?a?ea?i Oa? oaeui ?c??? oyiyyo aaca? oinii aaeeaa? oea? oioeia, oo?aa? aanai ya oiaoee, iae o???ia?, i?aii ??a??, ioea o??oya o?ieea Aai oaia ?i?e??eyi ?a?, aiua?ae, a? o??eeea iu aoei aaoei oyio???eya. Oiaoia ayoe o??i o?iee oaio Aa?ao?ei o?oieei c?a coaoai ia?yy.
?eiaen oaai, oy?ayy oaoa?, aoonaiu aa?aa Aai oai, nyioyi oy?ya ooaeooe?, iyayio o?? oaie?anai Oiaoia ayoeei oieiiin iyoy?, Aa?ao?ei o?o?i o??yyia aaeeaa?, o??iee eo o?? O?an ayoeea ae?, Ooooaoae, ?aaa?oi ayaya oi?? ieoi aieii oaoaaua iu ieceii aa? ?eyi? ya aoea ie?yy. Yiy a?oiyy ?eiaen oaaia iao iyayaayya?e a?a??a iec aoea ooaaao oooae ?i a?? ? aaenaia?e.
1199 iia, ?eiaen oaai, ao?ei iaeiai ianoaeaaa, Aai oaiua ayi?ei, ?o??aee iu aa? ?a?o??? Iaeiai aeiaaoae aaeeaaa.
Iaeiai aeiaa aie Iiiaie aeiaooaui aioi? oaiaeei ieii o?ioye, ieii iaeoae, a? aooe iu ieeyya o?a?n?i, aaca? oa?eaeai y?oyeayayy?yy iioeiaoie aeiaa aae?yy. Aeoae, Oaiaae oi?? eo io?ooiu oii?iia iooaaea? O?enoinui oaoei o?oaya niaa ae?eaoye, ni?eui oaeaa? aan Iiiaie aeiaooaui aioi? o?a?eeoyea oiioiaaaia aaeeaa.
?eiaen oaai, oy?ya aa? Aai oaiu oaio Iaeiai aeiaeea aaeeaa? ii?aio ?aa, oyaiee Eiai?a Aeeayy oai iyayio ?a?e aie? aoiaa o?? Oaeaoaa Iaeiaiu oaiu i?ua caeaa?, aeay Oayi oai oyiyyi ??a?i?e?a. O??iee o?? O???a?a aya? yoaeeioyy oaoaa? oaoai A??ayn?a aoo` aeaaa aoeaaeaa? aeeeayya, Iaeiai aeiaeei oieo oynaeea ooaaai caoe?? ???eea?? “Aoe?aa oai” ay? ??a?i?ee?, aeiaaa Oia?a Iaeiai ay? iy?eya. Oia?a Iaeiai, Oy?yeaoye oaya ieee? aaeaaa o?e? ?eiaen oaaiu oy?ya o?uaaa? Oia?a Iaeiaia aa?ai oioea. Yiy oaaaaeei aaeeaaaia ?aiooa aan iya a?eya oy?ya i?ooe? Aai oaiua ayi??yy.
Yiy ?aa O???a?a oai, Nioia onai ayaya aaca? iooaaea? aae?yy. Oi?? o?iyi oy?ya oyayi oaeaan iu ayiyo oe???i aae?ai i?niia, o??iee o??i oy?ya iu ayeoayea?e aaenai o?e? ayiee ooeaeaa? ?aanaia?e Aeoaei io?ooa aaaai oi ooia?e coaoaa. Oya oaao aiaoienii? Oeoee aao ioo?o o??yya, Aoe?oa oaiu oy?aeea n?i??a. Aoe?oa oai oaao coaoaa.
Чингис хаан, Ван хан нар цэргээ хурааж, морин жолоог нутгийн з?г эрг??лэв. Намрын эхээр гэрээс мордсон цэрэг эрс ?влийн бэлтгэл хийгээг?й учир ихэд даарч байв. Чингис хаан нутаг тэмцэн яаравчлан явж байтал ?мн?д Найманы цэрэг Байдрагийн бэлчир гэдэг газар тэднийг тосон угтаж эрэгчин эмэгчнээ ?зэлцэхээр х?лээж байлаа. Цэргийн тэрг??н нь Инанчи Билгээгийн ?еийн эрэлхэг жанжин Х?гсэ? Сабраг гэдэг баатар байлаа. Чингис хаан, Ван хан хоёрын цэрэг Байдрагт цувралдан очоод байлдах гэтэл нэгэнт ?дэш орой болсон тул буудаллаж, маргааш нь тулалдахаар тохиролцоод, харуул манаагаа чангатгаж хонов. Тэр ш?н? Жамуха хулганан н?дээ цавчлан, цавчлан Ван ханд “Тэм??жин андыг би мэднэ. Тэр чинь заль, ухаан, зэрлэг зан хосолсон х?н ш??. Миний сонссоноор бол Найманы Таян ханы цэрэг бууж ?г?х??р элч томилсон гэнэ. Найманы Таян хан, чамд хорсохоос биш Тэм??жинд хорсоно гэж ??” гэж хэлэв. Ван хан сонсоод сэжиг авч, буудалласан газраа олон т??дэг гал ноцоож орхиод, тэр ш?н?д?? сэмхэнээр Хар-с??л голыг ?гс?н алга болов. Жамуха ч ??рийн харъяат цэргээ авч нутаг ??д?? буцав. Энэ бол Чингис хааныг х?чирхэг дайсанд барьж ?г?х гэсэн Жамухын арга заль байжээ. ?мн?д Найманы цэрэг бэлтгэл сайтай, ?влийн турш идэх хоол, ?мс?х хувцастай, тарган морьдтой газар нутгаа сайн мэддэг х?м??с байв. Гэтэл Чингисийн цэрэг алсын замд ядарч з?дэрч ирсэнээр барахг?й, хоол х?нс, хувцас хунар муутай учраас байлдаж гэмээ нь т??ний цэрэг ярианг?й хиарах байлаа.
?гл?? гэгээ шарлахын алдад хааны цэргийн зохион байгуулагч Боорчи, Зэлмэ хоёр Ван ханы цэрэг зайлан одсон мэдээг Чингис хаанд айлтгав. Хаан, т??нийг сонсмогц хамаг цэргээ авч Алтайн бэлчирээр зайлан явсаар Сайр-Хээр х?рч буугаад Таян ханы цэргийн мэдээг чагнан х?лээв.
Чингис хаан, Байдрагийн бэлчирээс цэргээ авч гарсны дараа ?мн?д Найманы Х?гсэ? Сабраг баатрын цэрэг, т??нийг нэхсэнг?й. Харин Ван ханы бараа х?сгийг захирч яваа Жаха-Хамбу болон Сэнг?мийн цэргийг Алтайн хойд хавцалд ороход нь нэхэн х?рч замыг нь тосон байлдав. Жаха-Хамбу, Сэнг?м хоёр эсэрг??цсэн боловч х?ч х?рэлг?й арай чамай амь зулбан зугтав. Эмс х??хэд, эд х?р?нг?, ард иргэдийг нь Х?гсэ? Сабраг баатар хуу хаман булааж авав. Жаха-Хамбу, Сэнг?м хоёр Ван ханы хойноос тэмцэн х?ртэл Х?гсэ? Сабрагийн цэрэг эцгийг нь Тэлэгэт? амсар гэдэг хэмээх газар нэхэн г?йцээд албат иргэд, адуу малыг нь аль хэдийн булаан аваад явчихсан байжээ. Ван ханы урьд дайлан дагуулсан Мэргидийн Тогтоа бэхийн х?? Хуту, Чулуун хоёр бас албат иргэдээ аваад Баргужин т?х?мд нутаглаж байгаа эцэгтээ очихоор арилж ?гс?н байв.
Ван хан, арга мухардахдаа Чингис хаанд илч томилж, “Найманы дайснуудад би, ?рх гэр, эхнэр х??хдээ булаалгалаа. Одоо Тэм??жин х?вг??нээс д?рв?н х?лэг баатрыг чинь гуйсугай. Ард иргэдийг минь авчирч ?гн? ??” гэж гуйхын хамтад, дахин цэрэг дайчилж, Сэнг?мээр удирдуулсан Х?гсэ? Сабраг баатрын хойноос нэх??лэв.
Ван ханы элчээс Чингис хаан, т??ний дийлдсэн байдлыг сонсоод, Байдрагийн бэлчирт орхиж явсаныг нь бодолг?й, т?мэн цэрэг дайчлан Боорчи, Мухулай нараар удирдуулан т??нд туслуулахаар мордуулав. Боорчи, Мухулайн цэрэг нисэх мэт довтолгон явсаар Х?гсэ? Сабрагийн цэргийг Улаан хад хэмээх газарт нэхэн г?йцэхэд Ван ханы х?? Сэнг?м т?р??лж очоод байдаж байв. Хоёр тал шир??н тулалдсанаас хэн хэний нь хохирол их байв. Гэв гэнэт Чингис хааны д?рв?н х?лэг баатрын удирдсан цэрэг тэнгэрээс буусан мэт з??н талаас нь дайран орж Найманы цэргийг хиаруулж гарлаа. Харсаар байтал хэд хэдэн гол жанжин нь алагдаж цэрэг тал тал тийш бутран зугтав. Дайрч ирсэн цэрэг т??ний жанжингууд х?чирхэг ?рг?ж яваа хар с?лдийг нь хармагц Чингис хааны цэрэг гэж мэдээд ум хумг?й зугтацгаав. Боорчи, Мухулай хоёр Сэнг?мийн найманд олзлогдсон эд х?р?нг?, ард иргэдийг эрг??лэн авч ?г?в. “Х?йтний байлдаанд” Чингис хаан ц??н цэргээр Жамухын холбоотны олон цэргийг бут ниргээд т?гсчээ. Жамухын холбоотнууд бутран сарнисны дараа Ван хан Эрг?нэ м?рний з?г х?д?лж Жамухыг нэхэн х?рэхэд цаадах нь байлдалг?й бууж ?г?в.
“Х?йтний байлдааны” дараа Чингис хааны нэр алдар улам мандаж, с?р х?чин нь ихэд нэмэгдсэн учраас т??нд дагаар орох овог угсаатан улам олшров. Чингис хаан, Монгол нутгийн байдлыг шинжин ?зээд, одоо Татааруудаас дээдсийнхээ ?ш??г тууштай авахын тулд тэднийг с?н??х цаг болов гэж бодов. Тэгээд Жали Буха тэрг??тэй Татаарууд, Жамухыг дэмжиж “Х?йтний байлдаан” ??сгэснээр шалтаг болгож, 1202 оны намар Татаар ??д цэрэглэн х?д?лл??.
Тэр ?ед Татаарууд дотроо Цагаан Татаар, Алчи Татаар, Алхай Татаар, Тотгууд Татаар гэж д?рв?н аймагт хуваагддаг байжээ. Д?рв?н Татаар нийтдээ долоон т?м гаруй х?нтэй байжээ. Таван жилийн ?мн? Чингис хаан, Алтан улсын х?чийг ашиглан Ван ханы хамт Мэг?жин с??лт тэрг??тэй Татааруудийг дийлсэн боловч тэд т?д?лг?й х?чирхэгжсэн байна. Гэвч “Д?рв?н татаар” х?рш зэргэлдээ Монгол, Хэрэйд, Алтан улстай ?ш хонзонтой байсан болохоор ??рсдийг?? туйлын ганцаардмал байдалд оруулсан ажээ. Чингис хаан яг энэ н?хц?л байдлыг ашиглан Татаарт довтлов.
Х?лэг морьд тарган намрын дунд сард, Чингис хаан хоёр т?мэн цэрэг авч гурван замаар Далан Ним?ргэ хэмээх газар х?рч цэргээ засав. Яг цэрэг авч мордохдоо Чингис хаан хоёр янзийн журам тогтоожээ. ??р??р хэлбэл цэргийн цааз б?г??д Чингис хааны анх удаа тогтоосон хууль юм. Тэр нь нэгд, дайсныг дарж явах цагт олзонд шунаж саатахг?й байх. Дайсан нэгэнт дарагдвал тэдний эд юм хэзээ ч бидний олз болох тул с??лд нь ц?м??р хувааж авч болно. Хоёрт, бид ухрахад х?рвэл анх довтолж эхлэсэн байрандаа ирэх хэрэгтэй. Уг байрандаа иргэж ирээг?й х?нийг алтугай хэмээн зарлиг буулгасан ажээ.
“Далан Ним?рэгийн байлдаан” хагас ?д?р болж, Чингис хааны цэрэг Монголчуудын ав хийдэг аргаар д?рв?н талаас нь б?слэн байлдаж, харваж намнах нь шир??н т?рэмгий байсан учраас Татаарууд эсэрг??цэж ядаад эхлээд нэг б?лэг бууж ?г?в. Т?д?лг?й нэг б?лэг нь б?слэлтийг хагалан тутааж Жамухын з?г явжээ.
1204 оны хаврын с??л сард Чингис хаан цэрэг ардаа авч Халх голын Ор нугын хэлтгий хад хэмээх газар бууж, Найманыг довтлох бэлтгэлээ базааж эхэллээ. Хэн б?хний мэдээжээр, Найман аймаг бол газар нутаг их, х?н ам олон, цэрэг чийрэг, агт арвин, аж ахуй нэлээд х?гжс?н аймаг б?г??д Чингис хааныг дайсагначдын ?лдэгдэл ц?м тэнд орогнож байлаа. ??р??р хэлбэл Мэргидийн Тогтоа бэхи, Хэрэйдийн Арин тайж, Ойрадын Худуга бэхи, Жадараны Жамуха, жич д?рв?н Татаар, Хатагин, салжиуд аймгийн ?лдэгдл??д ц?м найман аймагт дагаж ороод, тэднийхийг т?шиж ?ш?? авахаар хуйвалдаж байлаа. Тийм учраас Чингис хаан, Найманд эцсийн жинтэй цохилт ?г?хийн тулд цэрэг агтаа сайтар засав. Хориод жил дайн байлдаан хийсэн туршлагадаа тулгуурлаж тэр цэргээ “х?рээгээр” зохион байгуулж байснаа Тэмээн хээрт ан хийхдээ анги б?лэг болгон ??рчилс?н шигээ янзлав. Зуу, мянгаар ангилаад мянганы ноён, зууны ноён, аравны ноён гэсэн тус тусын цэргийн ноёдын томилжээ. Т??нээс гадна ш?нийн манаа наян хэвт??л, ?дрийн харуул далан торхогоор б?рэлдсэн хааны шадар хишигтэн цэргийг зохион байгуулав. Хишигтэн цэргээ, мянга, зуу, аравны ноёдын х??хэд д?? нарын дотороос бие чийрэг х?м??сээр б?рд??лж, зургаан чэрбигээр тэрг??лэн захируулав. ??нд Додай чэрби, Бучиран чэрби нар болно. Чингис хаан бас мянган шилдэг баатрыг сонгон авч Архай Хасараар захируулан “тулалдах ?д?р хошууч болж энгийн ?д?р торгон цэрэг болно” гэж зарлиг буулгав.
Чингис хаан, байлдааны бэлтгэлээ хийж дуусаад 1204 оны зуны тэрг??н сарын арван зургааны тэргэл ?д?р Найман аймагт дайлаар мордов.

Найманыг дайлахад, Чингис хаан, Зэв, Хубилай хоёрыг толгойн харуулаар томилж мянган цэрэг захируулан мордуулж ??рийн биеэр б?х цэргээ удирдан араас нь х?д?лл??. Монголын цэрэг, арав арав, зуу зуу, мянга мянгаар ангилсан болохоор жигд журамтай ажээ.
Зэв, Хубилай хоёрын удирдсан толгойн харуул гавшгайлан явсаар арав гаруй хоногийн дараа Сайр хээр х?рч Хангай уулын эхэнд байсан Найманы харуул цэрэгтэй тулалджээ. Хагас ?д?р тулалдаад, хувь хувийнхаа байранд буцав. Тэр ?д?р Найманы харуулын цэрэг, Зэв, Хубилай хоёрын цэргээс нэг эмээлтэй саарал морийг олзлон авчээ. Т??нийг ?зээд Найманы ноёд “Тэнэг Монголын агт туранхай юм. Тэднийг дийлэхэд амархан байна” гэж огсойлцов. Тэр орой нь Чингис хааны их цэрэг бас Сайр хээрт х?рлээ. Зэв, Хубилай хоёр ирж Найманы цэрэг Хангай ууланд сургууль хийсэн хийгээд тэдний харуулын цэрэгтэй байлдсанаа илтгэв. Чингис хаан, Найманы Таян хан, Жамуха, Тогтоа бэхи, Худуга бэхи нартай холбоо тогтоож, найман т?мэн цэрэг дайчилж ирээд Хангайн гол х?йс Хацар усан хэмээх газар буудаллан байгаа мэдээ сонсов. Чингис хаан, ?рл?г баатруудаа дуудаж, Наймантай яаж байлвал зохистойг з?вл?лд?х?д Додай чэрби эхлэн босч “Эзэн хаан минь, бидний цэрэг ц??н, алс замд ядарч ирсэн. Иймээс эндээ бяцхан саатаж, агтаа хооллуулъя. Цэрэг, морьдоо Сайр хээрт тарааж, ш?н? болгон х?н б?р таван хэсэг гал т?лж, с?р ?з??лье. Найманы цэрэг хэдийгээр олон, морьд нь тарган ч тэдний хан нь гэрээс холдож ?зээг?й, эрх танхи амьтан гэнэлээ. Тэд нар манай галаас с?рдэж, яаж байлдах аргаа бодож шийдэж байх хооронд манай морьд ?л авч цэрг??дийн маань биеийн чилээ гарна. Тэгээд бид нэгэн зэрэг дайран орвол, тэд сандарч тэвдэх нь лав” гэж хэлэв. Чингис хаан анхааран сонсоод толгой тохиж, Додай чэрбийн айлтгалыг з?вш??р??д “Тийм бол х?н б?р аргал овоолж таван гал т?л” гэж тушаав. Тэр ш?н? Сайр хээрийн уул талаар гал д?рэлзэж, зуун газрын алсаас харахад ч ?зэгдэн тун их с?ртэй байлаа.
Ш?нийн г?нд, Найманы харуул, Чингисийн цэргийн х?рээнд т?г т?мэн гал ноцож байхыг ?зээд “Монголыг ц??н гэсэн биш ??, яагаад одноос олон гал ноцож байна” гэж гайхацгаан, ?дрийн байлдаан олзолсон морио Таян ханд х?ргэхийн далимд “Монголын цэрэг Сайр хээрийг д??ртэл буужээ. ?д?р б?р ундран нэмэгдэж байх шиг байна. Ш?н?д?? одноос олон гал ноцож байна”гэж мэдээ х?ргэв. Таян хан сонсоод “Тэгвэл Монголчуудтай эрэгчин эмэгчинээ ?зье” гэж хэлээд цэргээ х?д?лг?н Жамухын хамт Хачир уснаас х?д?лж, Тамирын голыг х?рээд цааш яван Орхоныг гатлан Нахуг?ны з??н суганд ирж буув.
Таян ханы цэрэг з??н тийш х?дл?х ?ед Чингис хааны цэргийн морьд хооллон амарч амжив. Найманы цэрэг айсуй гэсэн мэдээ сонсмогц Чингис хаан, мянганы цэргийн ноёдоо цуглуулж, нэгд, байлдаанд явахдаа харгана мэт нягт байрлахдаа нуур мэт бат, байлдахдаа ц??ц мэт хурц байтугай. Хоёрт, Найманы цэрэг р?? довтлохдоо, дээрэмдэн булааж болохг?й. Бууж ?гч болохг?й гэж зарлиг буулгав. Тэгээд Чингис хаан цэргээ угсраа гурван цуваа болгон засаж, манлайн цэргийг эхний эгнээнд оруулж Зэв, Хубилай, Зэлмэ, С?бээдэйгээр удирдуулав. Гол цэргээ Хасараар захируулан дунд оруулж, хоёрдох цуваа болгов. Гуравдах цуваанд ар талыг оруулж Отчигинээр захируулав. Т??ний мэдэлдх?т?лг?? морьд, х?нс хоол, гэр б?лийн х?м??сийг харъяалуулан Нахуг?н ?в?р х?рч буудаллав.
Нахуг?н байлдаан айхтар шир??н эхэлжээ. Тэр ?д?р ??лшин тэнгэр б??дийж, бороо орж эхлэв. ?гл?? гэгээ орохтой зэрэг Нахуг?н уулын урд хормой, з??н сугаас эхлээд байлдав. Чингис хаан урьдаар с?р далайлган с?рд??лэхээр т?л?вл?ж, д?рв?н хошууч жанжиндаа д?рв?н мянган цэрэг ?гч арслан барс тоглон, наадах мэт давхиулан оруулав. Урд талд давхиж яваа манлайн цэрэг нь морины жолоог б?сэндээ хавчуулан нум сумаа авч эсэрг??цэн ирэх дайсныг з?вх?н н?дийг нь онилон мэргэн харвацгаана. Араас нь дагаж орсон морьтонгууд х?нг?н сэлмээ хуй салхи таттал хурайлуулан омог с?ртэй давхилдана. ?хэхийг унтахыг т?дий боддог Монголчуудын ?мн?Таян ханы цэрэг хэрхэн тэсэж чадах вэ. Эрчтэйхэн з?р?лд?ж чадалг?й шантарч тал тал тйиш сарнин зугтав. Зэв, Хубилай, Зэлмэ, С?бээдэй нарын цэрэг Найманы цэргийг болжмор ш??рэх б?ргэд мэт элдэж, илдээрээ эсэрг??цсэн б?хний толгойг ?вс хадах мэт хяргаж байлаа.
Нар ?д хэлбийж, тэнгэр б??дийсээр байв. Нахуг?н уулын ?мн?, ?рн?, з??н гурван талаас хэнгэрэг, харанга т?чигнэж, туг хиур хийсэн Чингис хааны цэрэг давшин, Найманы цэргийг ухрааж байтал уулын ар талаар ??л н??х мэт бас нэг б?лэг Монгол цэрэг б?рхэн орж ирлээ. Жамухыг дагаж байсан Жадаран, Хатагин, Салжиуд, Д?рв?д, Тайчууд, Хонгирад аймгийн цэргийн ?лдэгдл??д ц?м??р Чингис хаанд бууж ?г?в. Энэ зуур Нахуг?ны баруун ?мн? хэсэгт Уруд Мангудтай тулалдаж байсан Таян ханы х?в??н Х?ч?л?г ялагдахаа бараглаж мэдээд баруун тийш зугтав. Мэргидийн Тогтоа бэхи ч байдал муудсаныг мэдээд, ?лдсэн цэргээ авч з??н хойт з?гийг чиглэв.
?гл?? нар гармагц Монголын цэрэг уул ??д явгалан байлдахад, олон х?н эсэрг??цэлг?й, зэвсгээ хаян бууж ?г?в. Таян шархдаад дороо ?хжээ.

ing of preparing for battle.

Back to TOP

First International Passport of the world-- "Gerege"

Нахуг?ны байлдааны дараа Чингис хаан, морин жолоогоо таталг?й мохсон дайсны ?лдэгдлийг арилгахаар з?г б?рт цэрэг томилж Алтай уулын ?в?р х?ртлэх нутгийн Наймануудыг хурааж харъяандаа хаман оруулав. Умард Найманы Буйруг ханыг Сохог ус хэмээх газарт гэнэт дайран устгав.
Чингис хаан цэрэг авч Мэргидийн Тогтоа бэхийн хойноос нэхэж 1204 оны намар “Хар тал” хэмээх газар Мэргидийн ?лдэгдлийг г?йцэн б?сэлж авав.
?хэр жил 1205 оны хавар Чингисийн цэрэг, арын даваагаар давж гарахад Тогтоа бэхи, Найманы Х?ч?л?г хантай нийлэн Эрчис м?рний Богдормаа хэмээх газар цэрэг засаж, Чингис хаанаас ?ш?? авахаар бэлтгэж байжээ. Чингис хаан, туршуул цэрг??дээсээ энэ мэдээг олоод, тэр дороо цэргээ таван хэсэгт хувааж, нэг хэсгийг аваад ш?н?жин яваад ?гл?? нар гарахын алдад дайснаа б?слан авчээ. Х?ч?лиг хан, Тогтоа бэхи хоёр цэрэг засан х?лээж байсан ч Чингисийн цэрэг т?ргэн б?г??д гэнэт дайран ирнэ гэж бодоог?й байжээ. ?гл??ний дайралтын ?ед олонхи цэрэг байлдах байтугай орноосоо босож амжааг?й байв. Тэд байлдахын оронд амь зулбан зугтав. Тогтоа бэхи, шир??н бороо асгаран шаагих мэт дайран орж ирсэн Чингис хааны цэргийн суманд ?рэгдэв. Хуту, Чулуун хоёр эцгийнхээ шарилыг х?д??л??лж ч амжилг?й, з?вх?н толгойгий тасдалж аваад л Хибчакийг чиглэн зугтав. Х?ч?лиг хан ч хэсэг цэрэг авч ?рн? з?г дайжин, Эрчис м?рнийг гэтлэхдээ баахан нь амь с?йдээд, ?лдсэн нь Чуй м?р?нд нутаглан б?хий Хар Хиданы Г?р ханд нийлэхээр явжээ.
Жадараны Жамуха, Нахуг?н байлдааны ялагдаад тавуул зугтан Тагна ууланд очиж ан г?р?? хийж амиа тэжээж явсаар наг ?д?р б?д??н угалз намнажээ. Хэд??лээ, хээр гал т?лж, мах шарж байгаад Жамуха, н?х?дд?? “?н??д?р надаас ??р хэн ийм сайхан угалз алж амттай мах идэж чадах юм бэ” гэж бардамнан хэлсэнд, тэртэй тэрг?й м?х?лд?? тулсан Жамухаас салан завдаж явсан н?хдийн нь эгд?? х?рч тэр дороо Жамухыг барьж х?лээд Чингис хаанд х?ргэж очив.
Хар багаасаа Тэм??жинтэй андалж, “Буур хээрийн байлдааны”дараа хагас жил нэг дор амьдраад Тэм??жиний их х?сэл зорилт зориг самбаатай тэмцлийг ?зэн ядаж атаархан хорин д?рв?н жилийн турш эсэргэцэлдэн таван удаа шир??н тэмцэл явуулсан Жамуха, ?н??д?р ??рийн дайсан итгээдийнхээ ?мн? х?лэгдэн х?рч ирлээ. Хамгийн урьдаар Жамуха гурван т?мэн цэрэг дайчилж Тэм??жинийг довтолсон “Арван гурван х?рээний байлдаанаас” эхлэн, хэсэг язгууртны дэмжлэгээр Г?рхан болж, Чингисийг х?н??х??р явуулсан “Далан н?мр?г” цаашилбал “Х?йтний байлдаан”, Ван хан, Сэнг?м хоёртой хамтарч хийсэн “Мау ?ндрийн байлдаан”, хамгийн с??лд Найманыг т?шиж хийсэн “Нахуг?ны байлдаан”
Чингис хааны ?гийг сонсоод Жамуха толгойгоо дарж хэсэг зуур чимээг?й байснаа эрт ?д?р, ?ч??хэн багын цагт Хорхонаг Жибурт хан тантай анд барилдаж, нэг х?нжилд орж, нэг тогооноос идэлцэж явлаа. ?л мартах ?г хэлэлцэн ?ерхэж явлаа. Х?ндл?нгийн х?нд ?д??гд?ж, хажуугийн х?нд хатгагдаж, хаан анд чамаас хагацан салж одсон билээ би. Хавтгай цээжинд хэлэлцсэн ?гээ санахад хаан анд таны халуун царайг харахаас хар н?д минь халтиран зовж байнаа. Умарташг?й хэлэлцсэн урьдын ?гээ бодоход уужим этгэлт андын энэрэнг?й царайг харахаас улаан н??р минь ?вчигд?н зовж байна. Эрдэм билигт д?? нартай, ?рл?г олон н?х?дтэй, ?й т?мэн х?лэгтэй анд чамд би ялагдлаа. Миний бие эцэг эхээсээ ?нчин хоцорч, туслах д??г?й, тулах н?х?рг?й, олон ?гтэй, домогч эхнэрээс ??р юмг?й явжээ. Хэзээнээс би буруу элэгтэй явсандаа хан тэнгэрээс заяаж т?р??лсэн анд чамд дийлдлээ. Анд минь намайг ?рш??н ?х??лж ??рийнх?? сэтгэлийг амаржуулахтугай гэж хэлэв.
Жамухын ?гийг сонсоод Чингис хаан эр??гээ тулан сууж уртаар санаа алдахад Жамуха “Анд та, ?рш??ж намайг ?х??лэхэд х?рвэл цус гаргалг?й ?х??лнэ ??. ?хээд хэвтэх ясыг ?нд?р газар тавигтун. ?н? ??рд, ?еийн ?ед чинь, ивээн тэтгэх ер??л тавия. Одоо намайг хурдан ?х??лт?гэй” гэж хэлэв.
Маргааш нь Жамухыг цус гаргалг?й ?х??лж шарилыг нь ?нд?р газар тавьж х?ндэтгэл ?з??лэн х?д??л??лжээ.
55
1207 онд Чингис хааны нутаг гурван их улстай хил нийлж байв. З??н болон з??н ?мн?д талаараа цагаан хэрмийн тэртээх Алтан ханы улстай, ?мн? талаараа Тангуд улстай, баруун талаараа Памирын ?нд?рл?гийн чанад орших дунд Азийг эзэлсэн Хар Хиданы хаант улстай хил нийлж байлаа. Алтан улс бол Чингис хааны ?в?г дээдэс Амбагай ханыг хорлож, алсан ?ш??т?н юм. Тангуд, Алтан улстай ураг саднын холбоотой б?г??д Сэнг?мийг ивээлдээ авч хамгаалсан удаатай билээ. Дээр дурьдсан гурван улс, хэрэг дээрээ Чингис хааны улстай дайсагнаж байсан билээ. Чингис хааны алсын бодлого нь Алтан улстай тэмцэхэд чиглэж байсан боловч урьдаар т??ний нэгэн “жиг??р далавчийг” тас харван унагахаар 1207 оны намрын с??лчээр таван т?мэн цэрэг аваад Тангудыг дайлахаар морджээ. Тангуд гэдэг нь Монголчуудын ?ст?н нэр юм. Тэд ??рсдийг?? Сиа улс гэж нэрэлдэг байжээ. Хатан голоос баруун тийш Яргай хотоор нутаглаж, Д?нсиян, Хятад, Т?вд, Уйгар зэрэг угсаатнаар б?рэлдэж, хаан угсаагаа Ли овогтон гэдэг байв. 1038 онд улсаа байгуулж Ли Юань Хо гэгч эхлэн хаан сууж 1207 он болоход долдугаар ?еийн угсааны Ли Ан Чиван т?р барьж байлаа. Х?д?? аж ахуй тэр дундаа тэмээ олонтой, тариа ?лэмж тарьдаг, х?х, цагаан давс их олборлодог, гоёмсог сайхан нэхмэл хийдгээрээ алдартай байлаа. Хоёр жилийн дараа Тангудад т?рийн эргэлт болж Ли Зун И? хааны эрхийг Ли Ан Чиван гэгч булаан авч хаан ширээнд суугаад Монголын эзэнт улсад алба ?рг?х гэрээг эвджээ. Ингээд зогссонг?й, Алтан улстай харилцаагаа бэхж??лэн Монголыг дайсагнаж эхэлсэн учраас Чингис хаан ийнх?? хоёрдах удаагийн дайнд оржээ. Зэлмийн удирдсан хошууч цэрэг шууд Урахай хотыг дайрчээ. Тэр хот нь аглаг ууланд оршдог олон мянган оршин суугчтай том хот юм. Тэр тухай сонсоод Тангудын хаан сандарч, алба т?л??г?й буруугаа ойлгон элч зарж их хэмжээний алт м?нг?, эд эрдэнэсээ тэргээр тээж, тэмээгээр ачиж ирэхийн хамт хэдэн зуун атан тэмээ тууж ирээд Чингис хаанд с?гд?н м?рг?ж ял х?лээхэд бэлхэнээ илтгэн, уучлал гуйжээ. Чингис хаан, Тангудын хааны хэлсэн ?гээ буцсаныг зэмлэн буруушааж, дахин ?гийг нь аваад хойшид албаа х?с?рд??лж болохг?й албыг жил б?р т?лж бай гэж зарлиг буулгаад цэргээ аван буцав.
56
1205 онд Чингис хаан, гадаад орнуудтай арилжаа худалдаа х?гж??лэхийг онцгой анхаарч байжээ. Тэр, Сартуул, Хар Хиданы арилжаачидтай олон удаа уулзаж ярилцсан байна.
Чингис хаан хаанахын ч арилжаачин худалдаачин байсан, ялгаварлан ?зэлг?й урин авчирч дэргэдээ суулган, идээ зоог барьж, энэ тэрийг ярилцан, газар орны байдал, эд х?р?нг? арилжаа наймааны тухай асууж лавлан, тэдний яриа х??р??г машид анхааралтай сонсдог байжээ. Тиймээс гадны худалдаачид Чингис хаантай уулзаж ярилцах дуртай байсан агаад тэд ?зэж мэдсэнээ нуулг?й, эрээлэлг?й ярьж, хаанд бэлэг сэлт ?рг?ж танилцдаг байлаа. Чингис хаан ч тэднийг баяртай дайлж, Монгол газар арилжаа наймаа хийхийг з?лш??рч ноос ?с, идээ цагаагаар хариу бэлэг барьдаг байжээ. Ингэснээр хаан, гадаад орны байдлыг ойлгож мэддэг байв. Т??нээс гадна улсын хил орчмын х?м??сийг гадагш явуулж зэргэлдээ улсын байдлыг мэд??лдэг, т??нээс ??р?? санаа авч Алтан улс, Тангуд, Хар Хиданы дотоод байдлыг судалдаг байжээ. Намрын с??л сарын нэгэн ?д?р Чингис хаан, нэг хачирхалтай мэдээ сонсоод хилэгнэв. Тэр нь юу вэ гэвэл, Сартуулаас гараад Хар Хидан, Тангудаар яваад Монголд ирсэн худалдаачнаас тангудын эзэн Ли Ан Чиван Алтан улсын хаанаас зєвшєєрєл авч єєрийн хаан цолыг тогтоосныг дуулаад “Тэр Тангудын чинь надад алба єргєдєг мєртлєє яагаад Алтан улсаас зєвшєєрєл авдаг билээ” гэж асуугаад Тангудтай байлдахаар 3 дахь удаагаа цэрэг дайчлав. Яг энэ їеээр Уйгарын эзэн Идїїд ханы 2 элч ирж Чингис хаанд дагаар орох болсныг мэдїїлэв.
Уйгар бол Алтайн уулсын хавиар нутаглаж байсан тїрэг хэлтэй угсаатан юм. Уйгарууд Хар Хиданы дарлалыг тэвчиж ядахдаа,1208 онд Идїїд хан Хар Хиданы Шоогэм тайшийг барьж алжээ. Їїнийг Хар Хиданы Гїр ханг сонсоод Идїїд ханыг барьж алахыг тушаасан байна. Энэ эгзэгтэй їед Идїїд хан Монголын хаант улсын сїр хїчийг тїшихээр шийдэж хоёр элчээ илгээсэн энэ ажээ.
Чингис хаан їїнийг сонсоод ихэд баярлан алт мєнгє, тана сувдаа авч Идїїд хан биеэр иртїгэй гэж хэлээд хоёр элчийг дайоан буцаав.
57
1209 оны намар Чингис хаан таван тїмэн цэрэг авч Тангудыг дайлахаар мордов. Ар талаа Хасараар захируулж їлдээн, Мухулай, Боорчи хоёрыг зєвлєгч, Зэлмийг их цэргийн хошууч жанжин болгов.
Чингис хааны цэрэг Тангудын умард нутгийн Цал хотыг дайран эзлээд цааш Тїрэмгий хот уруу хєдлєв. Монголын цэрэг ирж явааг Гїр хан сонсоод хєвгїїн Ли Зїн Шюйд хоёх тїмэн цэрэг єгч Тїрэмгий хотод яаран очиж, Монголын цэргийг тогоох даалгавартай мордуулав. Ли Зїн Шюйн цэргийн тїрїїч Тїрэмгий хотод хїрч очиход Чингис хааны цэрэг ч ирж байв. Хоёр этгээдийн цэрэг Тїрэмгий хотын хойт хаалганы гадаа тулгаран байлдав. Монголын талаас Зэлмэ, Боорчи тэргїїтэй хэдэн залуу жанжин мянган цэрэгтэй, тангудын талаас Го Лин гїн Тайфї тїшмэл Эда хоёр бас мянган цэрэгтэй халз тулав.
Хандсан зїгтээ дайсныг хиар цохидог, монголын морьт цэргийн нїдтэй мэргэн тусах сум болон їхэхээс халширч їзээгїй жадлан дайрагч жадат цэргийн ємнє хэн тэсэх билээ. Халз тулалдаанд Тангудын цэрэг дєрвєн зуу илїї хїнээ алуулж Тайфу тїшмэл Эда баригдав. Тэгэхэд Ли Зїн Шюйн цэрэг хотын хаалгыг дарж хэрмийн орой дээр нум сумтай цэргїїд гарч Монгол цэргийг ойpтуулахгїй байв. Монголы цэрэгт авирч гарахын аргагїй єндєр хэрэм саад болов. Арав хоног бїслээд эзэлж чадахгїй байгаадаа монгол цэргїїд бухимдана.
Энэ агшинд Чингис хаан арга олж “Зэлмээ чи гарч Тїрэмгий хотод бичигт сум харваж оруул. Гурван єдрийн дотор мянган тагтаа, мянган муур хїргэж ирвэл бид хотын бїслэлтийг зогсооно гэж хэл” гэлээ. Боорчи, Зэлмэ хоёр ухааныг нь олж ядаж байхад Мухулай алга хавсран “Миний эзэн їнэхээр мэргэн бодлоготой богд юм аа” гээд залбирав.
Тангудын ноёд, Чингис хааны цэрэгт муур тагтаа хїргэх албаа гїйцэтгээд, одоо юу болдог бол гэж байтал шєнє дундын їед гэнэт хотын хойт хэрэм дээгїїр сїїлэндээ бамбар уяулсан мянган муур, дээгїїр нь хєлєндєє галтай бамбар уяулсан мянган тагтаа єєрсдийн їїрийн зїг нисэлдэн ирээд агшин зуур Тїрэмгий хотыг хотод гал дїрэлзэж, тїймрийн далай оволзов. Ли Зїн Шюй, Го Лин хоёр арга буюу цэргээ авч цугтахаар шийдэн, ємнєд хаалгаа нэж байлдан дайрахад олонх цэрэг нь хядуулж Го Лин гїн баригдаж харин Ли Зїн Шюй цєєн цэрэгтэй зугтжээ. Хотын доторх айлууд їнсэн товрог болж їхсэн хїний тоог мэдэх аргагїй болжээ.
Чингис хааны цэрэг Тїрэмгий хотыг галдаад Тангудын нийслэл Яргай хотын зїг урагшлан Кей Эй Мэн боомтыг эзэлээд ард иргэдийг єчїїхэн ч зовоолгїй цааш явсаар Хатан голын бр\аруун хєвєєнд орших яргай хотыг дайлав.
Алтан улсаас тусламж гуйсанд цаадуул нь зєвшєєрсєнгїй. Їйнийг Чингис хаан дуулаад баярлаж Хатан голын усыг хааж, Яргай хотыг эвдэхээр шийджээ. Чингис хаан дєрвєн зїгт цэрэг мордуулж ард иргэдийг албадан шороо авчруулж Хатан голын урсгалыг хаав. Ус мєрнийг ашиглан байлдаж їзээгїй Чингис хаан голын хальсан ус єєрсдийг нь хохироож хїнс хоолоор таслах хїртэл аюул учруулахыг тооцсонгїй. Тэгээд Чингис хаан цэргээ єндєр газарт ухрааж, хїрээ байгуулан Тайфу тїшмэл Эдаг Яргай хотод очуулж хотыг бууулгаж авахад зуучлахыг санал болгов. Хотоо бїслїїлж, Хатан голын усыг таслуулаад сандарч байсан Ли Ан Чиван Чингис хааны саналыг дуртайяа хїлээн авч “Бууж єгєєд гараа гар чинь болж хїчээ єгье” гэж амлаад Цагаа хэмээх гїнжээ Чингис хаанд хїргїїлэв.
Чингис хааныг тангудаас буцаж ирсний дараа Алтан улс сэтгэлээс гарахаа байж, тэднээс дээдсийнхээ єшєєг яаж авахаа бодолхийлэн суух болов.
Алтан улс бол зїрчид угсааны Вангин аймгийн Агуута гэгч 1115 онд бусад аймагтай нэгтгэж байгуулсан улс юм. 1125 онд Дяо улсыг мєхєєж Жїндї хотоор нийслэлээ болгожээ. Нутаг дэвсгэр дорнод тэнгисээс Умард Тангуд улстай зах нийлж, хойт цагаан хэрэмээс ємнєд Хуайхэ гол хїрч Сїн улстай хил залгажбайлаа. 1208 онд Алтан улсын зуравдугаар їеийн Жанзїн хаан їхсэнд хойтон жил нь талийгч хааны ач Юн Жи хаан тєрийг залгамжлаад даяар олонд зарлиг тарааж “Сєгдєн хїлээтїгэй” гэжээ. Алтан улсын элч Монголд хїрч ирэхэд Чингис хаан, Тангуд улсыг гуравдахь удаагаа дайлж яваад Хэрлэн єєдєє буцаж явжээ. Тогтсон заншлаар бол Алтан улсын хааны зарлигийг Монголчууд сєгдєн хїлээдэгбайжээ. Гэтэл энэ удаа Чингис хаан, Алтан улсын хааны бичгийг хїлээж авсангїй. Тїїнээс шинэ хааныг хэн гэдэг гэж асуужээ. Тэдний элч “Вей Шоу Юн Жин хаан ширээнд суусан” гэж хариулахад Чингис хаан тїй гэж нулимаад “Дундат улсын хаан нь тэнгэрээс заяасан хїн хэмээн би боддог. Гэтэл ийм дорой амьтан бас байдгаа” гэв.
Алтан улсыг дайлах бэлтгэлээ Чингис хаан хэдэн жилийн тэртээгээс эхэлжээ.
Тангудыг гурван удаа дайлсан явдал нь хэрэг дээрээ хєдєє нутагт байлдаж явсан морьт цэргээр хїмїїс тєвлєрсєн хот тосгоныг байлдан эзлэхэд том сургууль болжээ. Энэ їндсэн дээр зуутаас эхлэн тїмтийн цэргийн ноёдыг цуглуулан хэдэн сарын сургалт зохион байгуулжээ.
Чингис хааны цэргийн сургуулийн гол хичээл нь хотыг яаж дайран цохих, єндєр хэрэмд яаж ойртох, яаж авирахад чиглэжээ. Їйний зэрэгцээ хотын хэрэм эвдэх шинэ арга боловсруулах, шинэ зэвсэг хийх тухай ярилцсан байна. Бас чанга сахилга тогтоож зєрчих аваас шууд цаазлах болсныг хїмїїст мэдэгджээ.
Цэргийн сургалт дуусмагц, эр хїйстэй залуу идэрчїїл бїгдийг цэрэгт дайчлах зарлиг гаргаж нийтдээ хорин тїмэн цэрэгтэй болжээ.
Ар гэртээ аж амьдралаа тєвхнїїлж, мал сїргээ адгуулах їїргийг эмэгтэйчїїлд їїрїїлж, газар нутаг гэрорныг хамгаалах їїрэгтэй хоёр тїмэн цэргийг їлдээжээ.
1211 оны хаврын дунд сарын тэргэл єдєр Чингис хаан Хэрлэнгийн ордноосоо их цэргээ Алтан улсыг чиглэн мордлоо. Зэвд гурван тїмэн цэрэг єгч хошууч жанжинаар томилон хамгийн тїрїїнд мордуулав.
Єєрийн дєрвєн хїї Зїчи, Цагаадай, Єгєєдэй, Тулуй нарт баруун гарын цэргээ єгч Шижин хотыг чиглэн явуулав. Алчи ноён, Сїбээдэй хоёроор зїїн гарын цэргийг захируулж Ляодїнийг дайлахаар мордуулав. Ар талын цэргийг Боорчи захирч, байлдаанд хэрэглэх бэлтгэл агт, идэшний їхэр болон бусад хїнсний зїйлсийг жич цуваагаар хєдєлгєв. Гол цэргийн дунд гучин хоёр морь хєллєсєн том тэргэн дээр Чингис хааны нїїдлийн ордонг байрлуулан, тїїнийг дагалдан хот, хэрэм эвдэх, зэвсэг буу ачсан зуу гаруй тємєр хїрдэт морин тэрэг цувж байлаа.
Чингис хааны цэрэг ус ховор, євс тачир мянган газрын атар говь, элс манханыг туулж аян дайн хийж байлаа. Цас мєстэй хавар цагийг сонгож авсан нь усаар гачигдуулсангїй. Зэвийн цэрэг онгуд аймгийнхнаар газарчлуулан Алтан улсын Жинзїгээр дайран зїїн тийш эргэж байлдаад алга урвуулахын тєдийд Да Сїй Лован, Пэнли зэрэг хотыг эзлэв. Энэ їед Алтан улс бэлтгэлгїй байсан ажээ. Хоёр жилийн ємнє Чингис хаан Алтан улстай байлдах бэлтгэл эхэлж байхад Алтан улсын умард хийлийнжанжин Намхайчу гэгч сэжиг авч “Монголчууд манай улсад халдах санаатай байна” гэж мэдїїлсэнд хаан “Монголчуудад ямар чадал байх вэ. Хилийг тїйвээх тєдий биз” гээд ойшоосонгїй, харин ч гаднаас халдах гэж байна гэсэн цуурхал сонсвол дотоодод їймэлдэж мэднэ гээд хилийн жанжнаа “Хилийн єдлєгєєс айв” гэж зэмлэн гянданд хийгээд санаа ємєр сууж байжээ.
Чингис хааны хорин тїмэн цэрэг тэнгэрээс буусан мэт гэнэт довтолж Алтан улсыг цємрєєд хэдхэн єдрийн дотор нилээд газрыг эзэлж авсан мэдээг сонсоод Юнжи хаан ихэд цочив. Тэгээд Пинжин, Вангин Хоша зэрэг таван жанжиндаа тус тус олон цэрэг єгч, баруун нийслэл Ши жин, Хуанжу, Цанжу зэрэг хотыг хамгаалуулж, Чингисийн цэргийг саатуулахаар мордуулжээ.
Салангид байгаа дайсний єдєєс цэргээ тєвлєрїїлэн довтолбол ялж болохыг Чингис хаан сайн мэдэж байлаа. Хошууч цэргийн жанжин Зэвийн удирдсан зїїн гарын цэрэг 1211 оны долдугаар сард хїчээ тєвлєрїїлэн Алтан улсын баруун нийслэл Шижингийн халхавч болсон Їшэбї боомт, Эї, Ювэ ин хотыг гэнэт дхйран цохив. Тїїнийг сахин хамгаалж байсан Алтан улсын сахиул цэргийн тэргїїн Чи Ян Жи Яну, Вангин хоша нар тулалдаж чадалгїй ухарч Шюван пинд очиж хориглолт хийх гэж оролдов. Энэ удаагийн тулалдаанд Алтан улсын гїн Кївэ бу Иїй гэгч Монгол цэрэгт бууж єгєв. Энэ нь Алтан улсын хийлийн хамгаалалтанд улам ашиггїй болов. Чингис хааны их цэрэг Онгудын Алаахуш Дэгид хоригоор газарчлуулан урт цагаан хэрмийн хялбар газраар тїргэн єнгєрч Байдин хотыг эзлэн баруун нийслэл Шижинд хїрлээ.
62
Чингис хааны их цэрэг Шижин хотыг бїслэв. Хотыг хамгаалж байсан доголон жанжин Хишли Хоших долоо хоног бїслэгдмэгц тэсэж ядаад зуу гаруй шилдэг цэргээ дагуулан шєнєєр Цэжїгуан боомт руу зугтав. Чингис хаан гурван мянган морвт цэргээр нэхїїлсэнд Хишли Хоших зугтсаар Жїндїд хїрч амь гарав. Монголын цэрэг баруун нийслэлийг эзэлж цааш явсаар Шюван, Дэ-Шин хотыг дайрч авав.
Есдїгээр сарын эхээр Зэв Хїйхнэн хоёрийн удирдсан цэрэг Цавчлал боомтыг дайрав. Боомтын бэхлэлт хэцїї тул эвдэж чадсангїй. Тэгээд Зэв арга хэрэглэн цэргээ ухрааж боомтоос холдов. Боомтыг хамгаалж байсан цэргийн жанжин хїчиндээ эрдэж, Зэв Хїйхнэн хоёрын цэргийн хойноос нэхэж хєдєлсєнд, Монголын цэрэг айн зугтах мэт явсаар Цавчлаалаас холдмогц гэнэт эргэж довтлон дайрав. Эргэж дайрсан Монгол цэргийн хїчинд Алтан улсын цэрэг нэг мєсєн шантарч їхэх нь їхээд амь зулбах нь зугтаж амжив. Зэв Хїйхнэн охёрын цэрэг тэр эрчээрээ Цавчаал боомтыг эзлэн авав. Боомтыг эзэлсэний дараа Чингис хаан гурван хїїдээ цэрэг єгч Шї Вэзї Юн нэ зэрэг чухал газрыг эзлїїлэв. Чингис хаан гол цэргээ удирдан Шар дэвсэг хэмээх газар бууж Алтан улсын тєв нийслэл Жїндїг байлдах тєлєвлєгєє боловсруулж эхэллээ. Тэр їед Жїндї хот бэхлэлт сайтай цэрэг олон байсан тул Монголын цэрэг хагас сар эзлэх оролдлого хийгээд барсангїй. Чингисийн цэргийн морьд тохиромжгїй цаг агаарт удаан байц олон удаагийн ширїїн тулалдаанд сульджээ. Иймээс Чингис хаан цэрэг морьдоо амрааж ажил явдлаа цэгцлэхээр хотоос гарлаа.Тал нутгийн нїїдэлчин заншлаар Шижин, Цанжу, Хуанжу, Фїжї зэрэг эзлэсэн газраасаа алт мєнгє эд эрдэнэс торго дурдангий нь авч ачаалж Алтан улсын хойт хийлийн дагуу нутагт очиж євєлжихєєр буцав. Тэр їедээ Алтан улсын агт бэлтгэлийн газар Юн ни боомтыг довтлоход агтны ноён Унгу Дэнгїн хоёр тїмэн адуугаа тууж ирээд Монгол цэрэгт бууж єгєв. Ляодїнийг довтолсон Сїбэйдэй, Алчи ноёны цэрэг єдлийн сїїл сард буцан ирж их цэрэгтэйгээ нийлэв.
63
Чингис хаан цэргээ амрааж цэгцлээд 1212 оны хаврын тэргїїн сард Алтан улсыг\н нийслэл Жїндїг ийн зїг хєдлєв. Монголын цэрэг ухарч байрласан євлийн хэдэн сар Алтан улс цэрэг дайчилгаа явуулж Цанжэї, Хуанжэї, Фїжэї хот болон баруун нийслэлээ сайтар бэхэлсэн тул тэднийг дахин дайлав. Энэ їед Доргын хошуу гэдэг газар очтол хишли Хошихын элч ирж Монгол цэрэгт бууж єгєєд Алтан улсын цэргийн байдлыг хэлж єгчээ. Чингис хаан Мухулайтай зєвлєлдєхєд “Могойг алахад урьдаар толгойгий нь цохь гэдгээр бид хошуучлан дайрах анги байгуулж, дайсны цэргийн удирдах газрыг гэнэдїїлэн дайрах хэрэгтэй” гэв. Мухулай “хошуучлан дайрах” ангийг таван мянган цэргээр байгуулж єєрєє удирдан мордов.
Алтан улсын цэргийн жанжин Хишли Хоших элчээ буцаж ирэхийг хїлээж байтал гэнэт тїмэн агны тєвєргєєн гарч гол цэргийн байрлал уруу илд, жад барьсан морьт цэрэг орж ирлээ. Хишли Хоших цєєн цэрэг авч цугтжээ. Энэ їед Чингис хааны их цэрэг бєєн бєєнєєрєє дайран ирсэн тул Алтан улсын цэрэг байлдах чадвараа алдаж зїг зїг таран зугтжээ.
Чингис хаан цэрэг томилж Хишли Хошихын хойноос нэхїїлээд, єєрєє Мухулайн хамт Шижин хотыг эзлэхээр хєдлєв.
Энэ їед Ляо дїнгийн газраас Елюй Люгигийн элч ирж Чингис хаанд дагаар орсноо мэдэгдэв. “Елюй Люги бол Алтан улсын мянганы ноён бєгєєд 1212 оны эхээр Лїн Жин хотод их чуулган хийж єєрийн биеийг Хар Хиданы захирагчаар єргємжлїїлжээ”. Чингис хаан хаан їїнийг сонсоод Алчи ноёныг тїмэн цэрэгтэй мордуулж Елюй Люгид туслуулахаар мордуулжээ. Алчи ноён тэнд хїрээд Елюй Люгитэй Луухын голын хєвєєнд уулзаж танилцаад нєхєд бололцов. Тэгээд Алтан улсын зїїн хойт талаас довтолж эхлэв. Алтан улсад їнэнч байсан Жинша тэргїїтэй хэсэг Хидан, Алчи ноён болон Ёлюй Люгийг эсэргїїцэж зїїн хойш Ялу мєрнийг гэтлэн Гуулин улс уруу зугтжээ. Ляондунгийн газар Елюй Люги урвалт хийж Монголд дагаар орсон нь Алтан улсад том цохилт болжээ.
Юнжи хаан сандарч тїшмэл Вангин Хошад хэдэн тїмэн цэрэг єгч Елюй Люгийг дайлахаар мордуулахдаа, хэн нэгэн Елюй Люгийг толгойг авчирч єгвєл тїїнд мянган лан мєнгє шагнана хэмээн зарлав. Гэвч Алтан улсын дарлалд туйлын ихээр дургуйцсан Хиданчууд Алчи ноёныг дэмжиж Вангин Хошийн цэргийг сєнєєж олсон олз ашиг, ачаа хєсгийг Чингис хаанд хїлгэж єгчээ.
Чингис хааны цэрэг баруун нийслэл Шижинийг довтолж байх зуур Алтан улсын Юань Шївэйн зїїн гарын цэргийн захирагч Оодон шян хэдэн тїмэн цэрэг авч хїч хавсрахаар мордов. Жїндїгээс тэдний хєдєлсєнийг Чингис хаан хэдийнээ мэдээд єєдєєс нь цэрэг мордуулж замд нь бїгїїлж байгаад тулалдав. Оодон сияны цэрэг хол замд зїдрэн явж байхад нь гэнэт бїгсэн цэрэг довтолсонд даамай байлдаж чадсангїй дийлдэж захирагч нь амь зулбан зугтав.
Чингис хаан Шижин хотыг бїслэн байлдсаар байв. Шижин хотын бэхлэлт єнгєрсєн жилээс хойш улам сайжирч хэрэм нь бэх бат єндєр болсноор бараргїй, бай онилон харвах нуувчууд нэмэгдэж морьт цэрэг ойртхуйяа бэрх болсон байжээ.
Чингис хааннэг єдєр хэдэн зуун хишигтэн цэрэг авч хотын хэрмийн ойролцооочиж хянан, яаж эзлэх аргыг бодож сївэгчлэв. Тїнийг таниад дайсны талаас гэнэт хур бороон мэт сум шаагисанд, олон цэрэг єртєж Чингис хааны баруун мєр шархдав.
64
Чингис хаан шархсанаас болж монголын цэрэг хойш ухран 1213 оны зун хїртэл цэргээ цэгцлэн засаад тєв нийслэл Жїндї єєд хєдлєв. Чингис хаан их цэргээ захиран Дэ Шин хотыг дахин эвдэж Хїй Цюан голын хєвєєнд Алтан улсын баруун мєрийн цэргийн захирагч Юань Шївэй Зєхї Гоочийг ялж найман сарын эхээр Цавчаал боомтод хїрэв. Цавчаал боомтод очоод Чингис хаан хэцїї хориглолтой учрав. Тїрїїнд эзлэхэд хэрэм нам байсан бол Монголын цэргийг ухарсан завшаанд бэхлэлтээ сайжруулсан учир одоо хэрмийг давахуйяа бэрх єндєр болгосноос гєднє хаалгануудыг тємрєєр бэхэлж эргэн тойрон тємєр тор татаж, олон мянган цэргээр хамгаалуулсан нь монголын цэрэг ойртох аргагїй болсон байв.
Нэг єглєє Чингис хаан, хишигтэн цэргээсээ хэдэн арвыг дагуулж цавчаал боомтын арын нэг єндєр уулан дээр гараад, униар буданд цавчаал боомтын бэхлэлтийн байдлыг ажиглан байтал хааны шадар цэргийн бяцхан жанжин Забар эзнийхээ ємнє ирээд “Хаан эзэн мэлмийдээ тольдоно уу. Цижингуан боомтоор тойрч Цавчаал боомтын урд хаалга хїрэх нарийн зам байнагэж сонслоо” хэмээн илтгэв. Хаан маш их баярлаж Жєрчидайн хїї Хэтэй болон Хонград овгийн Бооц хоёрт тїмэн цэрэг єгєєд Цавчаал боомтын урд талдгарч байлдах сїр їзїїлэн, Алтан улсын цэргийн анхаарлыг татахыг тушаав. Тэгээд єєрєє Зэвээр хошуучлуулан Цавчаал боомтын баруун талын нарийн замаар явж Пэ хэї дїгийн хавцлаар сэм давж Цижингуан боомтыг гэнэт дайран гараад замд нь тосож ирсэн Алтан улсын хэдэн мянган цэргийг цохьжээ. Цааш нь Зэвийн цэрэг хошуучлан явж На Хэї хотыг бас гэнэт дайран эзэлтэл, Цавчаал боомтын хойт хаалгыг сахиж байсан Алтан улсын Хидан угсааны жанжин Элїбїр монгол цэрэгт орж боомтын хаалгыг нээж єгєв. Ингэж ар, євєр хоёр талаас нь байлдаж Цавчаал боомтыг дахин эзлэв.
Чингис хаан Цавчаал боомтыг эзлээд цааш нь Алтан улсын нийслэл Жїндїг эзлэхээр мордохдоо урьдаар Жївэ Зэї хотыг авахыг зорив. Тэр хотын араар нэг єргєн гол урсдаг бєгєєд тэр голын хєвєєнд хадан хавцал бїхий єнлєр уул хєшиглєнє. Нэг єдєр Чингис хааны цэрэг тэр бэрх хавцалаарорж голын хойт эрэг хїртэл гэнэт голын урд эргээс бїгсэн цэрэг харвахын хажуугаар уулнаас чулуу єнхрїїлж монгол цэргийг сїйд хийв. Алагдсан цэрэг, морьд голоор нэг хєвнє. Их цэргийнхээ голд явж байсан Чингис хаан хараахан уулын хавцалд хїрээгїй явсан тул амжиж зарлиг буулган цэргээ ухруулж асар их гарз гарахаас сэргийлэв.
Монгол цэрэг рїї ингэж дайралт хийхийг Хишли Хоших санаачилжээ. Тэр монголын цэрэг энэ замаар явах гэж байгааг мэдээд ийм арга хэрэглэсэн бєгєєд єєрєє хэдэн мянган цэрэгтэй бїгэхийн хамт Зєхї Гоочидбас баахан цэрэг єгч монголын цэргийн сїїлийг тасалж хумих даалгаварєгсєн байжээ. Зєхї Гоочийн цэрэг цагтаа амжиж ирээгїй учраас Монголын цэрэг давхар аюулаас хэлтэрчээ. Хишли Хоших саяхан Жїндїд ордны эргэлт гаргаж эзэн хаан Юн Жид хор єгч алаад єєрийнхєє їгийг дагадаг хааны тєрлийн Пэн Ван Вангин Шиюнийг Алтан улсын наймдугаар Шювэзїн хаан хэмээн єргємжилжээ.
Монголын цэрэг Жї вэ зэїд ихэд хохирсон хийгээд Алтан улсын нийслэлд тєрийн эргэлт гарсныг сонсоод Чингис хаан ихээр хилэгнэж, “Жїрчидїїд, бат бэх хотод байгаа гэж омогшиж байгаа биз. Тэдэнд байлдааны амтыг їзїїлнэ” гэж хэлээд монгол цэрэгтэй тулалдахаар дахиад ирсэн Зєхї Гоочийн цэргийн эсрэг бїх хїчээрээ дайрлаа. Тэд хэдийгээр амь цєлєн байлдсан боловч хилэгнэсэн монголчуудын ємнє толгойгоо єндийлгэж чадалгїй хэдэн тїмэн цэргээ хиаруулж, їлдсэн цєєг цэргээ аваад Жїндїг зїглэв.

Back to TOP

Монголын цэрэг, Жїндї хотыг хичнээн бїслэн байлдавч бєх бат бэхлэлт, олон тїмэн цэргийн эсэргїїцлийг няцааж чадсангїй. Тиймээс Чингис хаан байлдааны арга бодлогоо єєрчилж “Жїндї хотыг єнчирїїлэн эзлэх” тєлєвлєгєє зохион цэргээ хэдэн зам хуваан, нийслэлийнэргэн тойрны нутаг газар руу довтлов. Зїчи, Цагаадай, Єгєєдэйн удирдсан баруун гарын цэрэг Тайхан уулыг даган урагш довтолж Божэї, Сїйжэї, Вэйжэї зэрэг газрыг байлдан авч хатан голын умард эрэг хїрэв. Хаср, Жарчидай, Толун чэрби нарын удирдсан зїїн гарын Жижэї, Люванжэї, Лиюши зэрэг газрыг байлдан дагуулжээ. Чингис хаан болон Тулуйн удирдсан цэрэг Хэжиян Жинай зэрэг олон хотыг эзэлж байхад хошууч цэрэг нь Эй Мэн шан уулыг давжээ. Алтан улс цэргийн гол хїчээ нйислэлдээ тєвлєрїїлж байсан болохоор Монголын цэрэг хїрсэн газар бїхнээ хялбар авч хагас жилийн дотор Алтан улсын хотуудын ер гаруй хувийг эзэлж хїрсэн газар хандсан зїгтээ дайсангїй болжээ. Ийнхїї Чингис хаан, Жїндї хотын гадаад харилцааг тасалж “єнчирїїлэх” зорилгодоо хїрчээ. Тэр євєлдєє Чингис хаанЖїндї хотын баруун дїїрэг Шар хээр гэдэг газар буув. Энэ: їед Жїндїд эзэн хаанаас эхлээд цэрэг ардууд монгол цэрэг мєд хотыг дайран эвдэнэ гэхээс айн тїгшиж байлаа. Алтан улсын хаан сандран олон сайд тїшмэлээ цуглуулж зєвлєлдєхєд хоёр зїйлийн санал гарав. Цэргийн захирагч Зєхї Гоочи байлдах санал гаргав. Тїїний бодлоор “Монгол цэрэг ядарч, агт нь туранхай байгааг ашиглан байлдвал дийлж болно. Дийлэхгїй ч гэсэн тэмцэж байгаад мєхєе” гэв. Харин ерєнхийлєн захирагч Юан Шюэй Вангин Цэнвхуй эвлэрэх санал гаргав. Тэр хэлэхдээ Жїндї хотод байгаа цэргїїд газар бїрээс ирсэн хїмїїс. Тэдний нутаг, аав ээж, эхнэр хїїхэд цєм Чингис хааны цэргийн гарт оржээ. Цэргїїдийн бие нь энд байвч сэтгэл нь тэнд байна. Ийм цэргээр яаж байлдах вэ. Байлдаанд орвол торноос мултарсан шувуу шиг нисэн алга болно.Байлдахгїй хотоо сахиад байсан ч тэдний сэтгэл тогтворгїй учраас цаашдаа бас хэрэг гарч мэднэ. Тиймээс євєг дээдсийн їйл євтэй холбогдох ийм явдлыг яаж эцсийн ганц тулаанаар шийдэж болох вэ. Тїїний оронд урьдаар эвлэрч байгаад дараа нь дийлэх арга бодвол зохино гэж хэлэв.
Алтан улсын хаан хамгийн сїїлд нь эвлэрэх саналыг зєвшєєрч 1214 оны гуравдугаар сарын цагаагчин хонин єдєр Вангин чансаныг Шар хээр дэх Монгоын цэргийн хуаранд элчээр илгээж дайн зогсоож, эвлэрэхийг гуйлгажээ. Вангин Чансаныг Чингис хаан хаан хїлээн авч уулзаад “Дээд тэнгэр танай Алтан улсын эзнийг буруу їзлээ. Мєнх тэнгэр ивээтїгэй. Одоо би хойшоо буцахыг хїсэж байна. Чи буцаж эзэндээ очоод миний цэргийн хилэн чилээг тайтгаруултугай” гэж эвлэрэхийг зєвшєєрєн зарлиг буулгаад Забарыг элчээр томилж Вангин Чансангийн хамт Жїндї хот руу явуулав. Забар Жїндї хотод очоод ихэд хїндлэгдэн зочлуулж эвлэрэх хэлэлцээр хийв.
Монголын цэрэг нутаг буцахдаа Алтан улсын цэргийн ерєнхий захирагч Юан Шївэй Вангин чансан, Чингис хааныг Цавчаал боомтыг єнгєрєн Фїжоїгийн арын Доргын хошуу хїртэл гаргаж єгєєд мєргєн хоцорчээ.

Монголын цэрэг ухармагц Алтан улс нийслэлээ ухрааж ємнєд нийслэл Бянь Лянд 1214 оны тавдугаар сард очжээ. Энэ мэдээг Чингис хаан сонсоод ихэд хилэгнэн Алтан улсыг дахин дайлахаар цэрэг дайчлав.
Чингис хаан, Самуха баатарт зарлигийн пайз єгч Хидан жанжин Мянган болон Елюй Ахайг хошуучлуулж таван тїмэн цэрэг єгч баруун гарболгон Жїндї хот руу мордуулав. Мухулай таван тїмэн цэрэг авч зїїн гар болон Лиюшийн харилцааг таслахаар Гожэу, Цэнжэу єєд довтлов.
Энэ їед ємнєд нийлэлд нїїж очсон хиданчууд урваж Самуха баатрын цэрэгтэй нийлжээ. Тэгээд Жижэї, Тэнжэїг байлдан эзэлж Жїндїгийн дэргэд тулж ирэв. Ингэтэл хотын гаднах Тїнжэїг сахиж байсан Алтан улсын жанжин Пїзчихин бас бууж єгчээ.

1214 оны намар Чингис хаан, Загаст нуурын зуслангийн ордноосоо явахын ємнєхєн Сїн улсын элчийг хїлээн авч уулзав. Сїн улсийн элч Чингис хаан Алтан улстай байлдаж байгаадбаярлаж байгаа хийгээд Алтан улсын хїч дахин сэргэвэл Монголчуудад ямар аюул хєнєєлтэй гэж їзэж байгаагаа илэрхийлэх гэсэн байжээ.
Чингис хааны цэрэг Жїндї хотод дахин довтолсонд Алтан улсын хаан мэгдэн сандарч хаан ширээ залгах хїї Сїзїнгээ дэргэдээ авчээ. Удалгїй Жїндї хот бїслэгдээд хїнс хоолоор тутагдаж байгаа мэдээ хїрч ирсэнд хаан, тєрийн тїшмэл Ли Инийг хїнс хїргэх ноёноор томилж хоёр тїмэн есєн мянган цэрэг єгч хоёр чиглэлээр зам хуваан хїнс хїргэх цэргээ хамгаалуулан мордуулав.
Ємнєд нийслэлээс цэрэг хоол хїнс гарсан мэдээг Чингис хаан сонсоод морьт цэрэг гаргаж тэдний замыг тосуулав. Монгол цэргїїд Бозэїд тэднийг гэнэт дайран байлдаж Шїван Финзай хэмээх газар бїрэн устгажээ.
Энэ їед Мухулайн удирдсан цэрэг Люшид орж Гожэї, Цэнжэїг эзлэн авч цаашлан байлдаж Люши, Жїндї хоёрийн холбоог тасалжээ. Ингээд 1214 онд Мянган жанжны удирдсан цэрэг Жїндїд орсноор Чингис хааны цэрэг Алтан улсын нийслэлийг эзэлж авчээ.

1217 оны найман сард монголын баруун хєрш Сартуулаас мэдээ иржээ. Чингис хаан, Жїндїгээс буцаж ирсний дараа дундад азийн том улс Сартуултай найрамдлаар харилцаж арилжаа хийх санаатайгаар захидал бичиж, дараа нь Ухнаа тэргїїтэй дєрвєн зуун тавин хїнийг нэг баг болгож таван зуун тэмээ эд бараа, алт мєнгє, арьс ноос ачуулж илгээжээ.
Чингис хааны худалдаачид тэр оныхоо хавар Сартуулийн хилийн Отрар хотод очсонд тэр хотын дарга Иналчуг худалдааны бїлгийг заншлаач гэж барьж аваад эд барааг нь хурааж улсын Султандаа мэдїїлжээ. Султан Мухаммед Чингис хаан захидалыг аваад хилэгнэж байсан болохоор монгшолын худалдаа арилжааны бїлгийг цємийг нь устга гэж зарлиг буулгажээ. Тэдний дотроос ганц хїн амь шарч улсдаа буцаж ирээд Чингис хаанд єєрсдєдєє тохиолдсон явдлийг айлтгажээ. Тэгээд Чингис хаан, Исламын шашинт Бахра гэгчийг элч болгож, дор нь дэд элчээр хоёх Монгол хїн томилж “Монголын худалдаачидыг алж, эд хєрєнгє дээрэмдсэн Иналчугийг бидэнд тушаа” гэж Султанд шаарджээ. Хариуд нь Султан монголын элч Бахраг алж хоёр дэд элчийн сахал їсийг хусаж гутаан доромжлоод хєєж буцаажээ.
Чингис хаан Сартуул улсад цэрэглэн орохоор бэлтгэж хамгийн тїрїїнд зїїн гарын цэргийн ноён Мухулайг дурьдаж Онгуд, Горлос, Уруд, Мангуд, Хонгирад зэрэг аймгууд орсон хоёр тїмэн таван мянган монгол цэрэг болон монголд орсон Зїрчид, Хидан, Хятад зэрэг долоон тїмэн таван мянган цэргийг тушааж, Алтан улсыг байлдах ерєнхий
Чингис хаан Сартуулыг дайлахад єєрийн биеэр дєрвєн хїїхдээ дагуулан мордох болж, хатадаас Хулан хатанг, єрлєг баатар, эрдэмтэн сайд нараас Боорчи, Шихихутуг, Зэв, Сїбээдэй, Елюй Чуцай нарыг авч хорин тїмэн цэрэгтэй явахаар тогтов. Тэгээд Тангудын эзэнд элч илгээж “баруун гар болж морил” гэж хэлїїлсэнд тэдний сайд Аша Хамбу “Хїч хїрэхгїй болбоос юунд хаан суув” гэж ам асуужээ. Мєн Чингис хаан Харлугийн Арслан хан, Уйгарын Идїїд болон Алимарын тэргїїн Сїйхэнэр Тигинд “Сартуултай байлдахад дэмж” гэж тушаав.
Аян дайнд цэрэг дайны бэлтгэлээ эрчимтэй зохион байгуулж, морьт цэрэгтээ хїн тус бїрд гурван сул морь хєтлїїлэхээр тогтож, биед нь сум хааж чадах хийгээд шархадсан їед зэвийг амархан авч чаддаг мяндсан хуяг ємсгєж, хїн бїр хоёр хувь нум сумтай, бас дэгээтэй жад, махир илд, байлдааны сїх, цаашлаад зїї утас, зэв билїїдэх билїї хїртэл биедээ авч явахаар тогтов.
Дараа нь хот сууринг дайран эвддэг хоёр мянган хїнтэй тусгай ангийг их цэрэг бїхэнд байгуулж, тємєр бємбєг, бєєрєнхий чулуу дїїгїїрдэх харван шидэх, “чєдєр оньс” болон шатаах галт буу бэлтгэж тїїнийгээ задлан ачиж явах хэдэн тїмэн тэмээ бэлтгэжээ. Тїїнээс гадна Тангуд, Алтан улсаас олзолж авчирсан уул хаданд зам засах болон ус мєрєнд шахах хєєрєг тавих, онгоц сал хийх мэргэжилтэн хийгээд буу зэвсэг їйлдвэрлэх эрдэмтэн, эмч домчийг олноор цуглуулан цэргийн хамт авч явах болжээ.
Хамгийн сїїлд нь хоол хїсний асуудалд онцгой анхаарч борц, цагаан идээг зэхэж будаа гурилыг олон тэргээр бэлтгэх ар талын ажлыг хариуцсан тїмэн цэрэгт даатгажээ. Їїнийхээ хамт Сартуулд хїрэхэд ямар замаар явахыг хягтлан боловсруулж, Памирын єндєрлєгєєр давж Сартуулын нутгийн хилийн дагуу явж цаана нь гараад нааш нь дарж ир гэж Зэвд зарлиг буулгав. Зэвийн араас Сїбээдэйд хоёр тїмэн цэрэг єгч тїїний араас Тогоончарт тїмэн цэрэг єгч мордуулав.
1219 он 4 сард тавин наймтай Чингис хаан их цэргээ авч Монгол эх нутгаасаа хєдлєв.

Зэвийн удирдсан хошууч цэрэг цаст Памирын єндєрлєгийн нэгэн нарийн зєрєг замаар Сартуулын Церганы хотгорт очжээ.
Монголын цэрэг Церганы хотгорт орж ирснийг Султан мэдээд Монголчуудыг амьсгаа авч амжихаас ємнє сєнєєе гэж таван тїмэн цэрэг дайчилж, Ферганд хїрч ирэв. Энэ тулалдаанд хэдийгээр Монголчууд цєєхєн цэрэгтэй газар нутагтаа дасж амжаагїй байсан ч Зэв, Сїбээдэй хоёр уран арга хэрэглэж. Хааныг нь олзлох шахаж, тэр шєнєдєє тїїдэг гал нєцєєж орхиод хєтєлгєє морьдоо сольж, шархадсан цэргїїдээ авч Сартуулын ард орохоор нїїдэллэн явжээ.
1219оны зун Чингис хаан Эрчис мєрний хєвєєнд зусаж байх зуур Уйгарын Идїїд хан, Харлугийн Арслан хан болон Алиматарын тэргїїн Сїйхэнар Ти гин нар цэргээ авч дэмжихээр хїрч иржээ. Сартуулыг дайлах Монголын цэрэг, нийтдээ хорин гурван тїм болжээ.
Чингис хаан агтаа бїрдэж ирмэгц Сартуулын Султан хаанд элч мордуулж элч болон арилжаачдыг алсан ял асуухаар их цэргээ Отрар хотын зїг хєдєлгєлєє.
Чингис хаан их цэргээ баруун гарын цэрэг дєрвєн тїм долоон мянга, зїїн гарын цэрэг таван тїм хоёр мянга, гол цэрэг арван тїм нэг мянга, ар талын хайгуулч цэрэг гурван тїм гэж дєрвєн анги хувааж нийт хорин гурван тїмэн морьт цэрэг “Єлбєрлийн их говь” гэж алдаршсан их говийг хїн бїр гурван хєтєлгєє моритой, морин дээрээ борцоо идэж туламтай усаа балгасаар туулан гарчээ. Цэргийн зэвсэг хэрэгсэл, цацар майхнаа цєм тэмээнд ачжээ.
Монголчууд ингэж хурдан хїрч ирсэнд Мухамед Султан хуралдаан зарлав. Хуралд оролцогчдоос гурван янзын санал гарчээ. Нэг нь Амударъя мєрний хєвєєнд бїх цэргээтєвлєрїїлж тосон байлдах. Нєгєєх нь дотогш гїнд сайн оруулж байгаад бїсэлж цохъё, Бас нэг хэсэг нь Инд Мєрний хєвєєнд цэргээ тєвлєрїїлж, дийлдвэл Энэтхэг рїї шилжихэд амар гэцгээв. Султан хаан эхний саналыг зєвшєрєв.
Хуралдаанд тарсны дараа Султан бодлоо єєрчилж бїх цэргээ Отрар, Бухар, Самарканд гэсэн гурван газар тєвлєрїїлж хэрэм бїрийн цайзыг зузаалан єндєр болгож гадуур нь суваг иалтуулан єєрєє Самаркандаас цэргээ удирдах болов.

Чингис хааны их цэрэг хамгийн эхэнд Отрар хотыг бїслэн авчээ. Тэгээд цэргээ дєрвєн тийш хувааж. Шихун мєрєн болон Аму мєрєн хоёрын хоорондох уудам нутагт гол байлдаанаа явуулахаар тогтож цэргээ байрлуулав. Цагаадай, Єгєєдэй хоёрт таван тїмэн цэрэг єгч Боорчиор дэмжїїлэн нэг дэх замын цэрэг бологож Отрар хотын бїслїїлэв, Хоёр дахь замийн гурван тїмэн цэргийг Зїчид захируулан Шахун мєрни йдоод урсгал дахь хотуудыг эзлїїлэхээр явуулав. Гурав дахь замын цэрэгхоёр тїмийг Алаг, Сїйхэтї чэрби, Тахай гурваар захируулан зїїн хойш орших Фанакт, Хожвад зэрэг хотыг эзлїїлэхээр мордуулав. Дєрєв дэхь замын цэргээ гол цэрэг гэж арван тїмэн цэргийг Чингис хаан єєрєє удирдаж Тулуйгаа дагуулан Самарканд, Єргєнчийн хобооны боомт болох Бухарыг эзлэхээр мордов.
82 Цагаадай, Єгєєдэй хоёр Отрар хотыг бїслэн хэдэн сар болов. Энэ хотын бэхлэлт бат бэх, цэрэг олон, хоол хїнс арвин хийгээд Иналчуг єєрийгєє Монгол цэрэгт баригдвал сайнаа їзэхгїйг мэлэж байлаа. Тэгтэл Отрар хотод туслахаар ирсэн цэргийн тэргїїн Хас Хажив шантарч цэргээ авч хотын Сїфи хана хэмээх хаалгыг нээж дайран гарсан ч Боорчид бригдаж, Цагаадай, Єгєєдэй хоёрт хїргэгдэж ирээд алуулжээ.
Хаалга нээгдэх завсар Мшурган орсон Монгол цэргїїд хотын гаднах хэсгийг эзлэн авчээ. Харин Иналчуг хоёх мянган цэрэгтэйгээ дотоод бэхлэлтдээ орж эсэргїїцэн байлдсаар сїїлдээ гурван цэрэгтэй їлдэж илд нь хїртэл хугараад чулуу тоосго шиднэ байхад нь Монгол цэргїїд барьжээ. Хилэгнэн хорссон Монгол цэргїїд Отрар хотын хэрмийг нурааж, їнсэн товрог болгов. Энэ бол 1220 оны хавар болсон явдал юм.
Цагаадай, Єгєєдэй хоёр Иналчуг барьж аваад Чингис хаан хїргэсэнд хаан “аманд нь алт мєнгє цутга” гэж зарлиг буулгажээ.
83 Зїчийн удирдсан хоёр дахь замын цэрэг 1220 оны хавар Занд хотод хїрэв. Согнаг хотыг эзлэхээр очоод Зїчи элч томилж “бууж єгвєл їхэхээс хэлтрїїлнэ” гэсэнд хотын захирагч очсон элчийг алжээ. Зїчи уурлахдаа “Чєдєр оньс” их буу хэрэглэн тємєр бємбєг тэсэлж хотыг эзлэн аваад газартай нь тэгшилжээ. Энэ мэдээг Занд хотын захирагч сонсоод шєнєєр цэргээ авч хотоосоо цугтан Єргєнчииид очив. Зїчи Занд хотыг бїслэхийн хамт Чинтамирыг элчээр томилж хотын иргэдийг бууж єгєхийг шаардав. Зандын ард эсэргїїцсэнгїй бууж єгчээ. Зїчи зарлиг гаргаж хотын ардад хїрсэнгїй, монголын цэрэгт їйлчилж байсан Али Хожа гэгчийг хотын захирагчаар томилжээ.
Зїчи Занд хотоос гарч Кент хотыг эзлэв.

Гурав дахь замын цэрэг хамгийн урьдаар Фанакт хотыг эзлэв. Монголчууд тэдний цэргийг устгаад мэргэжилтэн хїмїїсийг ялгаж, залуусыг нь цэрэгт элсїїлжээ. Дараа нь Хоживад хот руу явав. Тэр хотын захирагч нь Тємєр Малиг гэгч хїн байжээ. Тэр монгол цэргийн замыг тосож Шихун мєрний жижиг арал дээр цайз босгуулан монголчуудыг хэдэн єдєр саатуллав.
Энэ їеээр монголчууд ойр орчны хот тосгодоос хїн цуглуулж морин цэргээр чулуу зєєлгєн голын усыг хааж эхлэв. Ингэхэд Тємєр Малиг арван хоёр бїрхїїлт онгоц хийж эсэргїїцэв. Тэр нь онгоцны дээд талыг эсгийгээр бїрж, гадна талыг нь шавраар шавьж зэв нэвтрэх аргагїй болгоод гадагш сум харвах нїхтэй болгосон зав ажгуу. Энэ онгоц нь нэг их тус болсонгїй сарын дараа хотоо орхин цугтав. Монголын цэрэг Фанакт хотын орчим мєрний дээгїїр хєндлєн тємєр гинж тавьж хориглосон боловч тїїнийг тас дайраад гарчээ.
Хожвад хот монгол цэргийн гарт орсноор Чингис хаан Шихун мєрний сав нутгийг цємийг эзлэжээ.

Дєрєв дэх замын их цэрэг 1219 оны євєл Зарног хотыг нємрєн авч бууж єг гэж шаарджээ. Їїнийг хот захирагч сонсоод єєрєє угтан ирж бэлэг сэлт єгчээ. Дараа нь Чингис хаан элч томилж залуучуудыг цэрэгт татжээ. Зарногийн ард иргэд аврагдсандаа баярлаж хотоо “Хотлог балгас” хэмээ нэрлэжээ.

Чингис хаанын их цэрэг юунд ч сааталгїй давшиж байгааг Мухамед Султан сонсоод сандарч Єргєнчид байгаа єєрийн гэр бїлдээ мэдээ хїргээд Мазандран хот єєд мордов. Тэгээд арван тїмэн цэргээ Самарканад орхижээ.

Чингис хааны гол цэрэг Бухарыг чиглэн явахдаа Нуур хотыг дайрахаар зїглэв. Ингэхэд дєт зам ирж нэг бартаатай замаар замнахдаа уул хадыг дэлбэлж шинэ зам гаргав. Хожим энэ замыг “Хааны зам” гэдэг болжээ.
Чингис хаан их цэрэг Нуур хотод хїрч ирээд элч томилж “Та нар эсэггїйцэлгїй бууж єгвєл їхэх ялаас хэлтэрнэ” хэмээн зарласанд хотын ард иргэд хоол хїнс єргєл барьц бэлтгэн бууж єгчээ. Тэгсэнд Чингис хаан Нуур хотоос хэсэг уран дархан авч, залуусыг цэрэгт татсанаас єєр юм болсонгїй хаан цэргээ аван цааш хєдлєжээ.

Бухар бол Исламын мєргєлтний гол газар байжээ. Энэ хотод уран барилга ихтэй, дотор , гадна гэж хоёр хэсэгтэй бат бэх єндєр хэрэмтэй, 12 хаалгатай байв.
1220 оны 3 сард Чингис хааны их цэрэг Бухар хотод хїрч очив. Хотыг Сартуулын Хоха, Хамбар, Цойнж зэрг жанжингууд захирсан тїрэг голдуу гурван тїмэн цэрэг хамгаалж байв.
Монгол цэрэг, хотын гадна талд Сартуулын цэрэгтэй хэдэн єдєр ширїїн туалдав. Байдал муудсаныг мэдээд гадна хотыг хамгаалж байсан Хоха Хамибар жанжин тїрэг цэргїїдээ аваад нєгєє хаалгаар сэм гарч оджээ.
Маргааш нь нар гармагц Бухар хотынхон хаалгаа нээж монгол цэргийг чєлєєтэй оруулав. Чингис хаан мусульманчуудын даатгал хэмээх их талбайд очиж дайн їїссэн шалтгааныг ярилаа. Тэгээд Бухарын гана хотын залуучуудыг зохион байгуулж дотоод хотдоо дутаан ороод эсэргїїцэж байгаа Цойнж тэргїїтэй таван зуун цэргийг бууж єг гэж шаардав. Дотоод хотын Сартуул цэрэг бууж єгєхгїй шєнєєр гарч ирж монгол цэргийг дайрсанд Чингис хаан хилэгнэж дотоод хот уруу галт бємбєг харвуул їнс болгов. Дараа хаан хотын гадна хэрмийг нурааж зарагтай нь тэгшилжээ. Мєн хотын залуучуудыг цэрэгт татан Самаркандыг эзлэхээр мордов.

Чингис хаан, Самарканд орох замдаа бууж єгсєн хот тосгодыг хєндсєнгїй. Харин Сартел, Дабушия гэдэг хоёр жижиг хот бууж єгсєнгїй бут ниргэв. Тэгээд явсаар 1220 онб гуравдугаар сарын сїїлчээр самаркандад хїрэв. Энэ їед Зчи, Цагаадай Єгєєдэй, Алаг, Сїйхэтї чэрби нарын удирдсан гурван замын цэрэг цєм ялалт байгуулаад Самарканд хотыг цохихоор гол цэрэгтээ нийлж ирлээ.
Самарканд бол Сартуулын нийслэл, суугуул иргэн тавин тїм, сахиж байгаа цэргїїд нь арав гаруй тїм байжээ. Тэд их зэр зэвсэгтэйгээс гадна байлдааны 20 гаруй заан байжээ. Хотын ар талаар Жижиркїмийн их элс халхавч болж урд талаар нь єндєр уул, хад хавцал хашиж, Шихун, Аму хоёр мєрєн гурван талаар нь бїслээд гаднаас дайн хийхэд бэрхшээлтэй хот байжээ.
Энэ їед Чингис хааны илгээсэн туршуул Самаркандад хїрч очоод Мухамед Султан байхгїйг хэлэв. Їїнийг Чингис хаан сонсоод Зэв жанжинд тїмэн цэрэг єгч хошууч болгоодСїбээдэйд бас тїмэн цэрэг єгч хоёрдахь цуваа болгоод Мухамед Султаны хойноос нэхїїлжээ.
90 Чингис хааны их цэрэг Самарканд хотыг бїслэмэгц байлдаан эхлэв. Хоёрдахь єдєр нь Монгол цэргїїд хаалганы дэргэд гол байр эзэлж тємєр бємбєг тэсэлж, чулуугаар харваж дайсны цэргийг зїрхийг мохоожээ. Сартуул цэргїїд аргаа барж заануудаа тавьж араас нь явган цэрэг нум сум, илд барин дайрав. Ингэхэд нь Чингис хааны цэргїїд “чєдєр оньсоор ” бєбєг харваж заануудыг шархадуулжээ. Шархадсан заанууд уурлаж хот уруугаа эргэн давхихад Сартуул цэргїїдийн нэг хэсэг нь заанд дайруулж їхэв. Монголын цэрэг энэ байлдаанд Сартуулын мянга илїї хїнийг устгажээ.
Дараа єдєр нь Сартуул цэргїїдийн сїр хїч буурч байлдах сонирхолгїй болж эхлэв. Ингээд Исламын шашны тэргїїн хийгээд хотын тєлєєлєгчид зєвшилцєєд бууж єгчээ. Харин Монголчуудад бууж єгєхийг эсэргїїцэж байсан Алба эр хан тэргїїтэй мянга иоїї хїн монгол цэргийн дундуур цусан зам татуулан Мухамед Султантай нийлэхээр одов. Бас нэг бїлэг цэрэг хотын доторх бэхлэлтээс эрс эсэргїїцэв. Монгол цэргийн нэг хэсэг нь хилэгнэн Самаркандхотын гадна хэрмийг нурааж, усан сувгийг бєглєв.
Маргааш нь Чингис хаан, сайн дураараа бууж єгсєн Мусульманы ахмадууд хийгээд сїсїэгтэн таван тїмэн иргэнийг їлдээж, эсэргїїцэл їзїїлсэн бусад хїнийг хотын гадна хєєн, гурван тїмэн уран дархчуул болон хэдэн тїмэн залуусыг цэрэгт татав. Тїїнээс гадна їлдэгсдийг гэрт нь хариулахдаа 20 тїмэн динарын албан татвар ноогдуулжээ.
Тэгээд Самарканд хотыг Ал Мїлиг болон Бузурэг хоёрт єгч, хотын захирагчаар Елюй Ахай Тайшийг томиложээ. Энэ бол 1220 оны 3-р сарын сїїлч юм.

Back to TOP

© Бvх эрх хуулиар хамгаалагдсан