Мол Сартуулын байлдаан 1221 оны зун болоход шйдвэрлэх їедээ оров. Нэг нь Чингис хаан биеэр удирдаан Мухамед Султаны хїї Жалалдинтай “Инд мєрний байлдаан юм”, нєгєєх нь Зэв, Сїбээдэй хоёрын удирдсан тїмэн цэрэг Мухамед Султаныг нэхэж гараад Каспийн тэнгисийн баруун талаар хойшоо довтолсон байлдаан юм.
Чингис хааны арван тїмэн цэрэг уулгалан явсаар Газнийг дайрч Инд мєрєнд Жалалдиныг нэхэж хїрэхэд тїїний цэрэг мєрнийг гаталж амжаагїй байв. Чингис хаанцэргээ гурав хувааж, гол замын цэргийг єєрєє удирдан Жалалдиныг Инд мєрєн рїї шахаж, гурван талаас нь хавчив. Жалалдины цэрэг Инд мєрєнд шахагдаж урагшилж, ухарч чадахгїй байдалд оров. “Инд мєрний байлдаан” энд болжээ. Тулалдаан яг їїрээр эхэлжээ. Жалалдин Султан зїїн баруун тийш нэвтэлж чадсангїй, яагаад ч гарч чадахгїйгээ мэдлээ.Тэр хуяг дуулгаа тайлж, Инд мєрний хєвєєн дэх асгахадан дээр давхиж гараад туг сїлдээ єргєнхорин тохой єндєр хадан дээрээм моритойгоо нисэж мєрний тїргэн урсгалд харайлган орж тэртээх эрэг їбээдэй хоёрын цэрэг Азарбайжан єєд довтолж явлаа. 1220 оны сїїлчээр Зэв, Сїбээдэй хоёр Мухамед Султаныг Каспийн тэнгисийн хєвєєнєєс алдаж явуулаа, баруун талаар хойш мордсон билээ. Тэд тэгээд Азарбайжан оржээ. Тэндий эзэн Єзбег монгол цэрэгт зоос мєнгє, хувцас хунар, адуу мал ,хїргэн єгч эвсэхийг гуйжээ. Монголын цэрэг гуйлтыг зєвшєєрч Муганы талд євєлжжээ. Монголын цэргийн тухай Гїржийн эзэн сонсоод ойр орчмын улсуудтай захидлаах харилцан хамтарч монголчуудыг бут цохих санал таьжээ. Зэв, Сїбээдэй їїнийг мэдээд євлийн хїйтэнд гэнэт довтолж Тифлис хотыг эзэлж аваад Чингис хаанд мэдээ хїргэв. Тэр мэдээнд “Каспийн тэнгисээс хойших єргєн нутгийг эзэлж авлаа” гэж дурьджээ.
Энэ мэдээ очиж байх їеп Чингис хаан, Жалайрын Бал ноёнд цэрэг єгч Энэтхэг єєд Жалалдины хойноос нэхїїлжээ.
Чингис хаан, Зэв Сїбээдэйн захианд баясаж “цаашаа яваад бай” гэж зарлиг єгч элчийг буцаав. 1222 оны 4 сард Бараан хээр хэмээх газар Чингис хаан нїїдлийн ордоо буулгаж зуслаа. Энэ їеп Жалалдиныг нэхэж явсан Бал ноён тїїнийг гїйцсэнгїй Энэтхэг туйлын халуун тул цааш нэхэж чадсангїй буцаж ирэв.
97онгол орондоо буцах болов. Тэгээд нэг єдєр их хуралдайг хуралдуулж буцах тухай зєвлєлдєж байьал Алтан улсаас мэдээ ирж, гоо ван Мухулай 1223 оны 3 сард 54 насандаа таалал тєгссєн мэдээ ирсэн хийгээд, Тангудууд Алтан улстай сэм холбоо байгуулж байгааг дурьджээ.
Їїнийг Чингис хаан сонсоод ихэд гашуудан Мухулайн хїїБорыг эцгийнх нь орыг залгамжлуулахаар зарлиг болгов.
Монгол цэрэг буцаж явахдаа Аму мєрнийг гатлаад ан хийх їед Чингис хааны том хїї Зїчи таалал тєгсчээ.
1224 оны хавар их цэрэг Самаркандын зїїн талаас хєдєлж эх нутгаа зорилоо. Буцах зуур Орос Хибчакийн холбооны цэргїїд Зэв, Сїбээдэй цэрэгт халджээ. Тэд хэдийгээр найман тїмэн цэрэгтэй, монголчууд гурван тїмээс хэтрэхгїй басан ч Оросын ван Галич хїчиндээ эрдэж их хохирол амсан Калка голыг гатлан дутаав. Энэ удаагийн дайнд холбоот цэрэг сїйрч ганцхан тїмэн цэрэгтэй їлджээ.
Зэв, Сїбээдэй хоёр тэр эрчиндээ оросын вант улсуудыг дайрч Киев, Новогородын вант улсуудыг эзлэн авчээ. Дараа Болгарыг байлдан эзлээд зїїн тийш буцжээ. Зэв, Сїбээдэй хоёр гурван жилийн дотор тїмэн газар байлдан явж, дєч гаруй удаа тулалдаан хийж, арван нэгэн аймаг, улс їндэстнийг дайлж олон хот тосгодыг эзэлж авчээ. Харин Тїрэгстан нутгаар єнгєрєх їед Зэв ноён гэнэт хїндээр євчилж нас баржээ.
125 оны хавр Чингис хаан 64 настайдаа Туул голын хар шугуй дахь ордондоо морилон иржээ.

Сарлыг дайлж Монголдоо ирмэгц Чингис хаан, Тангудыг 5 дахь удаагаа дайлах бэлтгэл хийж эхэлжээ. 1225 оны намар их цэрэг Тангуд улсын зїг хєдєлжээ. Явах замдаа хаан ан хийж яваад мориноосоо унаж бэртжээ. Тэгээд тэр шєндєє ихэд халуурч хоножээ. Энэ явдлаас болж Чингис хаан, Тангуд уруу элч илгээж бууж єгєхийг шаардтал Тангудын Чинсан Аша Хамбу “Дайрах їгийг би хэлэв. Єнєє Монголчууд та нар дайтаж сураад байлдая хэмээвээс миний бие Алша нутагт байна. Тэнд тулалдая” гэж хэлжээ.
Ийм хариу сонсоод Чингис хаан их хилэгнэн цэргээ хоёр зам хувааж хєдєлгєв. Боорчийн захирсан зїїн замын цэрэг Алша уруу орж. Аша Хамбуг дутаалгаж, Алшаагийн уулнаас олзолжээ. Баруун замын цэргийг Адашигаар удирдуулан Шижэї хотыг эзлїїлэв.
1
.
I226 оны 7 сард Тангудын эзэн Ли дэ Ван їхэж тїїний орыг ач хїї Ли Шиян залгамжилжээ. Тэр оны 11 сард Чингис хааны их цэрэг Тїрэмгий хотыг бїслэн эзэлжээ.
1227 оны хаврын тэргїїн сард Чингис хаан єєрєє гол цэргээ авч Тангуд болон Алтан улсын хийлийн дагуух газар орныг дайлав. Энэ їед Алтан улсаас элч ирж эвлэрэхийг хїссэнд Чингис хаан хоёр нїїр гаргала хэмээн зєвшєєсєнгїй.
1227 оны 8 сарын 18 єдєрєєс эхлэн Чингис хааны бие илт доройтож 2 хоногийн дараа дайны газар байсан єєрийн хїїхэд, ая нараа дуудаж ирїїлэн суулгаад Єгєєдэйг єєрийн нь орийг залгамжлах хаанаар єргємжлєєд, Алтан улсыг Сїн улстай нийлж байлдан дарах бодлогыг гэрээслэжээ. Тэгээд Тангуд улсыг бїр мєсєн мєхєєж газар нутаг нь монголд эзлэгджээ.
Чингис хааны бие муудсанаас 8 хоногийн дараа 66 насанда таалал тєгсжээ.

Back to TOP

© Бvх эрх хуулиар хамгаалагдсан